سالهاست سرمایههای تاریخی، طبیعی و فرهنگی ایران، حال خوشی ندارند و با چالشها و آسیبهای مختلف و بعضاً خطرناک و غیرقابل بازگشتی روبرو هستند؛ از تخریب بافتهای تاریخی شیراز و همدان و اهواز گرفته تا پاکتراشی جنگلهای چیتگر و ناهارخوران و هیرکانی؛ از تخریب تپهها و محوطهها و ساختوساز در حریم آثار ملی و تاریخی تا آتشسوزی و جنگلخواری و زمینخواری و تجاریسازی در بافت تاریخی شهرها و مرمتهای غیراصولی؛ و بحران فرونشست در بافتهای تاریخی، روندی که سالهاست که با بهانههای گوناگون تکرار میشوند.
خانه تاریخی «امینلشگر»
از جمله نمونههای بارز این شرایط تباهکارانه و خسارتبار که بناها و محوطههای تاریخی کشور را در معرض نیستی قرار داده افزایش تخریبهای سازمان یافته در شیراز، کرمان، یزد، مشهد، دزفول و اصفهان است.
در شرایطی که ایران از سال ۱۳۰۹ با تصویب قوانین مهمی مانند قانون عتیقهجات، یکی از پیشرفتهترین نمونه قوانین در زمینه میراث فرهنگی را در منطقه داشته بر اساس دادههای غیررسمی منتشرشده از سوی کارشناسان حقوقی و پژوهشگران میراثفرهنگی، تنها در بازه پنجساله اخیر بیش از هزار مورد تخلف در قالب ساختوساز غیرمجاز، حفاری غیرقانونی و تعرض عوامل انسانی به حریم آثار ملی به ثبت رسیده است.
در تازهترین این موارد، روز سهشنبه، دوم دیماه، عوامل شهرداری منطقه ۱۲ تهران (ناحیه ۲) یکی از بناهای شاخص باقیمانده از عصر قاجار، خانه تاریخی و ثبت ملی شده «امینلشگر» از بناهای تاریخی باقیمانده در کوچه پسکوچههای پامنار، محله تاریخی عودلاجان را در روز روشن، زیر چرخ لودرهای خود تخریب کردند.
تخریب عمدی این عمارت در قلب بافت تاریخی تهران به بهانه ایمنسازی، پاکسازی معتادان و مواد فروشان در حالی خبرساز شد که این بنا زیر چتر سوراخ حمایتی قانون و در اختیار شرکت توسعه فضاهای فرهنگی قرار داشت و پس از تخریب آن، فعالان میراثفرهنگی با تشکیل کارزاری خواهان پیگیری قضائی درباره تخریب تعمدی و تدریجی آن شدند.
از سوی دیگر ارزشهای تاریخی و معنوی آرامستانهای تاریخی کشور در معرض نابودی قرار گرفتهاند. از جمله آرامستان تاریخی «ابن بابویه» نخستین گورستان شهرری، مزار بزرگانی چون «میرزاده عشقی»، خاندان «دهخدا»، «نسیم شمال» و «غلامرضا تختی» با قدمتی بیش از یک قرن که سالهاست شاهد نوسازی، همسطحسازی و تخریب خودسرانه سنگ مزارهای تاریخی بوده است و بخش وسیع و مهمی از این مجموعه تسطیح شده است.
اخیرا متولیان آستان شیخ صدوق در اقدامی خودسرانه، بدون دریافت مجوز از میراث فرهنگی برای ساختن آشپزخانه و حوزه علمیه، بخشی از سنگ قبرها را شکسته و قبور را از بین بردهاند.
همزمان، عملیات نوسازی و همسطحسازی قبور قدیمی این آرامستان آغاز شده است. در جریان این همسطحسازی، سنگقبرهای تاریخی که اغلب مالکان شخصی دارند در بخشهای بازسازی شده حذف شدهاند.
پیشازاین، قبور تاریخی «گورستان ابنبابویه» بارها در قالب طرحها و پروژههای مختلف، شاهد تخریب هویت تاریخی خود بوده است. ازجمله شهریور ماه جاری محوطهسازی در ضلع جنوبشرقی این مجموعه و محدوده مزار غلامرضا تختی خبرساز شد. هرچند اداره میراث فرهنگی شهرری دستور توقف پروژه را در عرصه این اثر ثبت ملی صادر کرده است اما تصاویر جدید نشان میدهد این پروژه نه تنها متوقف نشده، بلکه بخش دیگری از این گورستان تاریخی تخریب و تسطیح و تعداد زیادی از سنگقبرها خرد شده و از بین رفته است.
گیلیارد؛ آرامستان تاریخی یهودیان نیز در محاصره زباله و تخریب گسترده قبور قرار گرفته است. این گورستان تاریخی که یکی از مهمترین آرامستانهای مربوط به جامعه یهودیان در غرب شهر دماوند است، در طول ماههای اخیر، به محل انباشت زباله و نخاله تبدیل شده و شمار زیادی از سنگقبرهای این گورستان، دچار شکستگی، جابهجایی یا تخریب شدهاند.
گزارشهای رسیده از منابع محلی نشان میدهد که افزون بر انباشت زباله، آثار متعدد حفاریهای غیرمجاز نیز در نقاط مختلف گورستان مشاهده میشود. این حفاریها در برخی موارد به شکل حفرههای عمیق در میان قبور دیده میشود و احتمالا با هدف یافتن اشیای تاریخی یا بهدستآوردن اموال همراه با متوفیان انجام شده است؛ امری که علاوه بر جنبه مجرمانه، به ساختار تاریخی آرامستان آسیبهای جدی وارد کرده است.
از سوی دیگر چشمهعلی در دامنه کوه بیبی شهربانو در منطقه ری، با قدمتی که برخی پژوهشها آن را بیش از ۷ هزار سال برآورد کرده نزدیک به سه سال است که خشک شده است.
این همه درحالیست که نه تنها کاوشهای باستانشناسی این محوطه به نتایجی عملی منجر نشده و آثار کشفشده بدون هیچگونه برنامه حفاظتی یا نمایش عمومی، از ری خارج شدند بلکه عدم حفاظت از این محوطه، آن را به محلی برای حفاریهای غیرمجاز و تخریبهای گسترده تبدیل کرده و هیچ اقدام موثری برای جلوگیری از ادامه این روند از سوی مسئولان شهری، میراث فرهنگی و نهادهای مربوطه انجام نشده است.
اما یکی از باارزشترین یادگارهای سیاست فرهنگی دوران پهلوی، کاخ «مروارید»، کاخ شاهدخت شمس پهلوی نیز به شکلی نیمه مخروبه امروز به حاشیه رانده شده است، یادگار زیبای سالهای طلایی دوران پهلوی که بخش زیادی از اموال ارزشمند آن به غارت رفته است.
به گفته حسین مهاجری عضو شورای اسلامی شهر کرج، در کاخ مروارید، «سقفها فرو ریخته، دیوارها و مبلمان داخلی بهشدت آسیب دیدهاند و عملا با فضای رهاشدهای مواجه هستیم.»
پس از انقلاب، این بنای ارزنده توسط بنیاد مستضعفان مصادره شد. این بنیاد اقدامی برای حفظ و نگهداری از کاخ نکرد و در نهایت در سال ۱۳۸۶ کاخ مروارید و ۱۰۱ هکتار از زمینهای اطرافش در قراردادی غیرقانونی از سوی بنیاد مستضعفان به مبلغ ۷۰ میلیارد ریال به بنیاد تعاون سپاه پاسداران انقلاب اسلامی فروخته شد.
اما بدترین قسمت ماجرا، بحران فرونشست به دلیل افت شدید آبهای زیرزمینی و برداشت بیرویه از چاههاست، زنگ خطر جدی دیگری که قلب بافتها و محوطههای ارزشمند تاریخی مناطق مختلف کشور از جمله فارس و اصفهان را نشانه گرفته است، در استان اصفهان، خانه اصفهان و میدان نقش جهان تا بازارهای تاریخی و مناطق شرق اصفهان و برخوار و در استان فارس، تخت جمشید، پاسارگاد و نقش رستم در معرض فرونشست تدریجی زمین قرار دارند.
بنا بر اعلام پژوهشگران و کارشناسان سازمان زمینشناسی جنوب کشور، نقاط مختلف دشت مرودشت ۲ تا ۲۰ سانتیمتر فرونشسته است، به گفته محمدجواد جعفری، مدیر پایگاه جهانی تخت جمشید، فرونشست در تمام دشت مرودشت وجود دارد و متاسفانه در نقش رستم نیز در نقطه تلاقی بین دشت و صخره، یک شکاف ایجاد کرده است.
از سوی دیگر همزمان با توقف کاوشهای علمی، تب گنجیابی، حفاریهای غیرمجاز و قاچاق آثار تاریخی در سراسر کشور که نه شب میشناسند و نه مرز، در حال گسترش است، حفاریهایی که به مافیای واقعی قاچاق و یک بحران ملی تبدیل شدهاند اما یگان حفاظت بیامکانات وزارت میراث فرهنگی، وزارتخانهای که باید مدافع آن باشد، از انجام حداقل وظایف خود ناتوان است و اقدامی نمیکند، در این شرایط، گنجیابهای حفاران غیرمجاز، بیمحابا به جان تپهها و محوطههای تاریخی میافتند و اشیای چند هزار ساله ایرانی در روز روشن سر از حراجیهای کشورهای همسایه درمیآورند. بر اساس گزارش سال ۱۴۰۴ سازمان میراث فرهنگی، به تنهایی بیش از ۱۰ هزار محوطه باستانی در استان فارس در معرض حفاریهای غیرقانونی قرار دارند.
آمارهای رسمی و نیمهرسمی نشان میدهند که جرایم علیه آثار منقول، شامل استفاده غیرمجاز از فلزیاب، خرید و فروش غیرقانونی اشیا و سرقت، در بازه ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۹ تقریباً ۷۹ درصد افزایش داشتهاند که این آمار، همچنان رو به افزایش است.
همچنین گزارشهای میدانی از وجود ۲۰ هزار محوطه و گورستان تاریخی ثبت ملی شده در ایران خبر میدهند که هیچکدام از دست قاچاقچیان و حفاران غیرمجاز سالم نمانده است یعنی ۲۰ هزار محوطه و گورستان تاریخی که برای سوداگران و گنجیابان دروازهای باز هستند و همچنان این در بر همان پاشنه میچرخد.
بنابراین دیگر بر کسی پوشیده نیست که وضعیت میراث فرهنگی ایران امروز همچون دیگر عرصههای زیست محیطی، اقتصادی و سیاسی در یکی از بحرانیترین دورههای تاریخی خود قرار گرفته است و آنچه در رسانهها از وضعیت بحرانی میراث تاریخی ایران آورده شده تنها مشتی نمونه خروار است.
برگرفته ای از سایت کیهان لندن، 26 دسامبر 2025