در آغاز دومین ماه جنگ در خاورمیانه، عربستان سعودی موفق شده مسیر انتقال نفت از تنگه هرمز را دور بزند و از طریق یک لوله انتقال نفت که مربوط به چهار دهه پیش و جنگ ایران و عراق است، صادرات نفت خود را هفت میلیون بشکه در روز برساند. امارات نیز در حال ایجاد سازوکاری مشابه برای انتقال نفت بدون استفاده از مسیر تنگه هرمز است.
جنگ میان ائتلاف اسرائیل و آمریکا با جمهوری اسلامی در حالی وارد دومین ماه شده که بسته بودن تنگه هرمز به اصلیترین مسئله این جنگ تبدیل شده است. اختلال در حمل و نقل دریایی با بستن تنگه هرمز توسط جمهوری اسلامی قیمت سوخت و انرژی در جهان را افزایش داده و خسارت سنگین اقتصادی برای کشورهای صادرکننده نفت و گاز و فرآوردههای نفتی در حوزه خلیج فارس ایجاد کرده است.
با گذشت چهار هفته از جنگ خاورمیانه، خبرگزاری «بلومبرگ» گزارش داده که شرکت آرامکو عربستان، بزرگترین شرکت نفتی این کشور، موفق شده آبراه تنگه هرمز برای انتقال نفت که طی ماه گذشته و در پی جنگ مسدود شده است را دور بزند.
بر اساس این گزارش عربستان سعودی توانسته است ظرفیت انتقال نفت خود از طریق خط لوله ۱۲۰۰ کیلومتری «شرق به غرب» را به هدف استراتژیک ۷ میلیون بشکه در روز برساند.
این خط لوله که مربوط به دوران جنگ ایران و عراق در دهه ۶۰ خورشیدی است و اکنون با تغییر کاربری خطوط گاز مایع، به شریان حیاتی صادرات نفت از میدانهای شرقی به بندر «ینبع» در ساحل دریای سرخ تبدیل شده است.
«بلومبرگ» افزوده دادههای ردیابی کشتیها نشان میدهد که صادرات از این بندر در روزهای اخیر به شدت افزایش یافته و ناوگان بزرگی از نفتکشهای غولپیکر در حال بارگیری نفت در این منطقه هستند.
امارات نیز چنین خط لولهای دارد که نفت را از سواحل خلیج فارس از راه خشکی به سواحل دریای عرب میرساند و نیازی نیست کشتیها از تنگه هرمز عبور کنند.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ساعاتی پس از آغاز حملات نظامی اسرائیل و آمریکا در نهم اسفند تنگه هرمز را مسدود کرد. در روزهای گذشته عبور کشتیها و نفتکشها به شکلی بسیار محدود از این تنگه با اجازه سپاه پاسداران و البته اخذ عوارض در جریان است اما عبور روزی یک یا دو کشتی و نفتکش از این تنگه در حالیکه بیش از ۱۰۰۰ کشتی در خلیج فارس معطل ماندهاند در عمل به معنای مسدود بودن این تنگه است. از سوی دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس، بهعلت اینکه اجازه استفاده آمریکا از پایگاههایش برای حملات نظامی را دادهاند، با محدودیت قهری جمهوری اسلامی از استفاده از تنگه هرمز روبرو هستند.
در ماه گذشته صادرات نفت و گاز و فرآوردههای نفتی از کشورهای حوزه خلیج فارس به شدت کاهش یافته و بحرانی جهانی در تأمین سوخت و انرژی ایجاد کرده است. قیمت سوخت در بسیاری کشورها با افزایش روبرو شده و همزمان تولید در کشورهای صنعتی بهعلت محدودیت در تأمین سوخت با چالش روبرو شده است.
در مصر به علت تأمین نشدن سوخت مورد نیاز نیروگاههای حرارتی تولید برق، خاموشی گستردهای در شامگاه شنبه هشتم فروردین ایجاد شد. مصر مانند بسیاری دیگر از کشورها ناچار شده سازوکاری برای عبور از بحران کمبود سوخت و انرژی ایجاد کند.
بر اساس اعلام دولت مصر، فروشگاهها، مراکز خرید، رستورانها و کافهها در روزهای عادی باید ساعت ۹ شب تعطیل شوند و در روزهای پنجشنبه و جمعه اجازه دارند تا ساعت ۱۰ شب فعالیت کنند. همچنین خاموشی یا کاهش روشنایی تابلوهای تبلیغاتی و نورپردازیها نیز در دستور کار قرار گرفته است.
این محدودیتها به مدت یک ماه اجرا خواهد شد و به گفته مقامات این کشور افزایش هزینه سوخت و انرژی، که در پی تنشهای منطقهای و اختلال در مسیرهای تأمین انرژی رخ داده، فشار سنگینی بر اقتصاد این کشور وارد کرده است.
دونالد توسک نخست وزیر لهستان نیز از مجموعهای از اقدامات برای کاهش تأثیر افزایش قیمت سوخت، از جمله کاهش مالیات و تعیین سقف قیمت، در این کشور شرق اروپا خبر داد.
او با بیان اینکه «وضعیت بازار سوخت در لهستان و جهان به شدت به تحولات خاورمیانه وابسته است» گفت «مالیات بر ارزش افزوده (VAT) بر بنزین و گازوئیل از ۲۳٪ به ۸٪ کاهش مییابد و وزارت انرژی سقف قیمت روزانه را تعیین خواهد کرد.»
قبرس از دیگر کشورهای شرق اروپاست که ناچار به تدوین یک برنامه حمایتی ۲۰۰ میلیون یورویی برای عبور بحرانِ ناشی از جنگ خاورمیانه شده است.
این بسته شامل هشت اقدام از جمله کاهش مالیات بر ارزش افزوده بر قبض برق خانوار به مدت یک سال، کاهش مالیات سوخت تا ژوئن و حمایت از کشاورزان در ماههای آوریل و مه است.
دولت کره جنوبی روز پنجشنبه ششم فروردین اعلام کرد ماه آینده ۱۷ میلیارد دلار برای بودجه شرایط اضطراری و فوق العاده اختصاص خواهد داد. همچنین کاهش مالیات سوخت را برای مقابله با تأثیر جنگ در خاورمیانه تمدید خواهد کرد.
دولت در بیانیهای اعلام کرد در واکنش به درگیریهای جاری در خاورمیانه، «بودجه تکمیلی ۲۵ تریلیون وونی» را ماه آینده اعلام خواهد کرد. این بودجه از محل مازاد درآمد مالیاتی تأمین میشود.
همزمان دولت ژاپن نیز روز پنجشنبه ششم فروردین اعلام کرد آزادسازی بخش دیگری از ذخایر استراتژیک نفت خود را آغاز کرده است. هدف از این اقدام، کاهش تأثیر افزایش قیمت ناشی از جنگ بر ژاپن است. ژاپن پنجمین واردکننده بزرگ نفت جهان است که بیش از ۹۰ درصد از نیاز خود را از خاورمیانه تأمین میکند.
هند نیز در حالیکه اقداماتی چون سهمیهبندی گاز خوراکپزی را در دستور کار قرار داده، هفته گذشته در اقدامی برای تقویت امنیت انرژی در منطقه، ۳۸ هزار تُن سوخت به صورت اضطراری به سریلانکا ارسال کرده است تا به این کشور در عبور از بحران روبهتشدید انرژی کمک کند. این محموله که ۲۸ مارس ۲۰۲۶ به بندر کلمبو رسید، شامل ۲۰ هزار تن گازوئیل و ۱۸ هزار تن بنزین است.
دولت ایالات متحده برای کاهش فشار اقتصادی ناشی از جنگ در کشورهای مختلف ناچار شده معافیت فروش برای نفت ایران و روسیه که بر روی آبهای آزاد شناور است ایجاد کند. در شرایطی که کشورهای حوزه خلیج فارس با کاهش درآمد ناشی از صادرات نفت روبرو هستند، گزارشها نشان میدهد جمهوری اسلامی و روسیه با افزایش درآمدهای نفتی روبرو شدهاند.
مؤسسه آمریکایی کوپیکی-لیتر اعلام کرده در روزهای گذشته فروش نفت ایران با افزایش چشمگیری روبهرو شده و نفتکشهای ایرانی نیز بهراحتی از تنگه هرمز عبور میکنند. این مؤسسه در وبسایت خود نوشته است که ایران روزانه حدود ۱۳۹ میلیون دلار از عبور نفتکشها از تنگه هرمز درآمد دارد و در کمتر از یک ماه، نزدیک به ۳/۹ میلیارد دلار درآمد کسب کرده است.
گزارشها همچنین نشان میدهد درآمد روزانه دولت روسیه از فروش نفت به حداقل ۷۶۰ میلیون دلار رسیده است. این افزایش چشمگیر درآمد ناشی از افزایش تقاضا برای نفت روسیه بهدلیل جنگ خاورمیانه است.
خبرگزاری «رویترز» نیز گزارش داده که افزایش قیمت انرژی پس از حمله آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی و اختلالات ناشی از آن در عرضه، هند را به سمت تعمیق همکاریهای انرژی با روسیه هدایت کرده است. این همکاریها شامل بررسی ازسرگیری واردات گاز طبیعی مایع (LNG) و افزایش خرید نفت خام از روسیه است.
بر اساس این گزارش دهلینو که در ژانویه و همزمان با مذاکرات کاهش تعرفههای تنبیهی آمریکا بر صادراتش، واردات نفت خام روسیه را به شدت کاهش داده بود، اکنون تنها دو ماه بعد در حال بازگشت به همکاریهای گستردهتر با مسکو است.
خبرگزاری «رویترز» به نقل از دو منبع آگاه اعلام کرد که هند و روسیه «توافق شفاهی» برای آغاز مذاکرات جهت ازسرگیری فروش مستقیم LNG روسیه به هند داشتهاند. در صورت نهایی شدن این توافق، این نخستین بار از زمان آغاز جنگ اوکراین خواهد بود که چنین اقدامی صورت میگیرد.
برگرفته ای از سایت کیهان لندن، 31 مارس 2026