اردیبهشتماه امسال نودمین سال افتتاح پل ورسک است. این پل که در زمان خود با کمترین امکانات و ابزارآلات و در ارتفاع ۱۱۰ متری از دره، با دهانهای ۶۶ متری، بنا شد، سازهای فراتر از یک گذرگاه ریلی است و بهعنوان شاهکار مهندسی و میراثی ماندگار از رضاشاه پهلوی شناخته میشود.
درباره روز دقیق افتتاح پل ورسک، در منابع اختلاف نظر وجود دارد. برخی پنجم اردیبهشت و برخی دیگر پانزدهم یا شانزدهم این ماه را ذکر کردهاند. با این حال، در یک نکته تردیدی نیست. اینکه پل ورسک اردیبهشت ۱۳۱۵ با حضور رسمی رضاشاه پهلوی به بهرهبرداری رسید.
ضمانت فنی اولیه این سازه ۷۰ سال تعیین شد، اما پل ورسک تا امروز و با گذشت ۹ دهه، همچنان استوار و پابرجا، شریان حیاتی راهآهن شمال به جنوب ایران است.
برای درک اهمیت پل ورسک و اینکه چه دلایلی احداث آن را ضروری کرد، باید به دوران قبل از بهرهبرداری این پل برگردیم و شرایط اجتماعی و سیاسی آن روزگار و جغرافیای پهناور ایران را در نظر بگیریم که تلفیقی از کوهستان، جنگل، کویر، دریا و دشت است.
در آن زمان، تردد بین شهرها با دشواریهای زیادی همراه بود و بهخصوص در بخش کوهستانی البرز، حملونقل کالا و مسافر تنها از طریق مسیرهای سخت انجام میشد که ماهها به طول میانجامید. همین سختی عبورومرور باعث شده بود یکپارچگی و امنیت کشور هم متاثر شود.
بنابراین احداث شاهراهی که بتواند نقطه اتصال راهبردی باشد، علاوه بر تاثیری که بر اقتصاد و روابط اجتماعی داشت، به برقراری امنیت و نظم در دولت متمرکز ملی نیز کمک میکرد و حتی یکی از پیشنیازهای ایجاد چنین دولتی بود.
پل ورسک را به همین دلیل میتوان پاسخ بههنگام و هوشمندانه رضاشاه به یک نیاز سیاسی، امنیتی، اجتماعی و اقتصادی در جغرافیای پهناور ایران دانست که رویای اتصال خط آهن شمال به جنوب ایران را به واقعیت تبدیل کرد.
پل ورسک، از ایده تا اجرا
در سال ۱۳۰۵، وقتی مجلس شورای ملی طرح راهآهن سراسری را تصویب کرد، بسیاری آن را رویایی دستنیافتنی میپنداشتند. این یک واقعیت بود که ساخت چنین سازهای خارج از دانش و امکانات بومی آن زمان بود. با درک همین اهمیت تصمیم گرفته شد از مهندسان و شرکتهای تخصصی اروپایی کمک گرفته شود. پس از بررسیهای فراوان در نهایت قرعه به نام شرکت دانمارکی «کامپساکس» افتاد.
در اردیبهشتماه سال ۱۳۱۲ خورشیدی، قراردادی میان دولت وقت ایران و یورگن ساکسیلد، از بنیانگذاران شرکت مهندسی کامپساکس، به امضا رسید. بر اساس این قرارداد، این شرکت متعهد شد طی مدت شش سال، حدود ۹۰۰ کیلومتر از مسیر راهآهن سراسری ایران را احداث کند و در ازای هر متر ساخت، معادل ۱.۵ گرم طلای خالص بگیرد که از نظر مقیاس و شیوه پرداخت در زمان خود کمنظیر بود.
پس از انعقاد این توافق، گروهی از مهندسان اروپایی وارد ایران شدند تا عملیات اجرایی را آغاز کنند. در جریان بررسیهای اولیه و تهیه عکسهای هوایی از رشتهکوههای البرز، مشخص شد که مسیر خطآهن ناگزیر باید از حوالی روستای ورسک (عباسآباد) عبور کند. اما چالش اصلی اینجا بود که قطار پس از عبور از این منطقه، میبایست در فاصلهای حدود ۱۰ کیلومتر، نزدیک به ۶۰۰ متر ارتفاع بگیرد تا به محدوده تونل گدوک برسد؛ شیبی که عبور مستقیم قطار از آن عملا غیرممکن بود.
مهندسان برای حل این مشکل، مسیر را بهصورت پلکانی و مارپیچ بر دامنه کوه طراحی کردند که بعدها به «سه خط طلا» شهرت یافت و امکان غلبه تدریجی بر شیب را فراهم کرد. در کنار این مسئله، دره عمیق ورسک نیز چالش بزرگ دیگری بود که مهندسان کامپساکس را مجبور کرد تا احداث پلی با دهانهای بزرگ در ارتفاع بالا را در دستور کار قرار دهند.
طراحی این پل جسورانه بر عهده لادیسلاوس فون رابسویچ، مهندس اتریشی، بود. زمانی که او طرح خود را ارائه کرد، بسیاری از همکارانش با تردید و شگفتی به آن نگریستند، چرا که اجرای چنین دهانه عظیمی در آن ارتفاع، در نگاه نخست ناممکن به نظر میرسید، اما این کار در نهایت انجام شد. رابسویچ بعدها اجرای این پروژه را یکی از دستاوردهای برجسته علم مهندسی توصیف کرد.
در کنار او، هانس اتو ناتر، مهندس و ریاضیدان برجسته، مسئولیت محاسبات پیچیده سازه را بر عهده داشت؛ محاسباتی که باید تضمین میکرد این پل در برابر فشارهای شدید، تنشهای سازهای و شرایط سخت کوهستانی پایداری خود را حفظ کند.
یکی دیگر از افراد دخیل در این پروژه بزرگ هم دنیل مستدیم بود که در جریان اجرای آن جان خود را از دست داد و پیکرش همانجا در قبرستان ورسک به خاک سپرده شد.
جالب است بدانیم که ساخت چنین سازه حیرتانگیزی کمتر از دو سال طول کشید و از آبان سال ۱۳۱۳ که آغاز شد تا اردیبهشت ۱۳۱۵ به پایان رسید. در حالی که مهندسان به ابزارآلات مدرن امروزی دسترسی نداشتند و مجبور بودند با دریلهای دستی و دینامیت دل کوه را بشکافند.
آنها برای شروع کار، کابلهای عظیمی را بین دو طرف دره وصل کردند تا بتوانند مصالح و قطعات را جابهجا کنند. برای این کار ابتدا داربستهای چوبی غولآسایی برای برپایی پایهها نصب شد و سپس قالب دال قوسی شکل گرفت.
یکی از شگفتانگیزترین نکات مهندسی پل ورسک امتناع از استفاده از هرگونه قطعه فلزی یا بتنآرمه در سازه اصلی است. این پل تنها با ملات غیرمسلح آجر، سیمان و شن شسته ساخته شد تا هزینهها کاهش یابد. با این حال، چنان هوشمندانه طراحی شده که ۹ دهه دوام آورده است. حتی برای پیشگیری از تخریب پل به وسیله سیلابهای کوهستانی، تونلی مخصوص زیر رودخانه ورسک حفر شد تا جریان آب را هدایت کند.
در نهایت هنگامی که کار ساخت پل ورسک به پایان رسید، رضاشاه با قطار سلطنتی به فیروزکوه رفت تا خود شاهد افتتاح رسمی این شاهکار ۸۶ متری در ارتفاع ۱۱۰ متری از زمین باشد. آن روز که به روایتی شانزدهم اردیبهشتماه بود، با عبور موفق قطار، پل ورسک با هزینه نهایی دو میلیون و ۶۰۰ هزار ریال رسما به بهرهبرداری رسید.
پل ورسک به دلیل احداث در ارتفاع ۱۱۰ متری از کف دره در کتاب رکوردهای گینس هم ثبت شده است. این پل در ۸۵ کیلومتری قائمشهر و ۱۸۰ کیلومتری تهران، در محور فیروزکوه و در مسیر راهآهن شمال قرار دارد و دو کوه عظیم و سختگذر عباسآباد را به یکدیگر متصل میکند.
یک دهه پیش، همزمان با ۸۰ ساله شدن پل ورسک و با توجه به اینکه تضمین پایداری آن برای ۷۰ سال تعیین شده بود، حسگری روی آن نصب شد تا میزان ضربات ناشی از تردد قطار را بررسی کند و در صورت ایجاد مشکل، هشدارهای لازم را به مرکز رصد ارسال کند. با این حال، امروز و در نودمین سال احداث، این پل همچنان پایدار است و علاوه بر ارزش و اهمیت ارتباطی و حملونقل به عنوان اثری ماندگار در حوزه میراث فرهنگی و تاریخی شناخته میشود.
برگرفته ای از سایت ایندیپندنت فارسی، 6 می 2026