دکتر آلن بوستاکیان
پیشگفتاری از روابط عمومی شاهزاده رضا پهلوی: مقاله دکتر آلن بستاکیان، از مشاوران کلیدی پروژهء شکوفایی ایران (IPP)با عنوان «شهرهای تابآور در زمان بحران: ده اصل اساسی سازمان ملل از دریچه مدیریت تغییر»، در یکی از پلتفرمهای جهانی وابسته به دفتر کاهش خطر بلایای سازمان ملل متحد منتشر و بهعنوان مقاله برگزیده معرفی شده است. دکتر بستاکیان با تکیه بر سالها تجربه و تخصص در پیوند میان مدیریت بحران و رهبری تغییر، بررسی میکند که شهرها چگونه میتوانند برنامهها و راهبردهای تابآوری را از روی کاغذ به اقداماتی هماهنگ، ظرفیت نهادی قدرتمندتر و نتایجی پایدار تبدیل کنند. فعالیتهای او بازتابدهنده مأموریت گستردهتر پروژه شکوفایی ایران است: گردهمآوردن کارشناسان برجسته در سطح جهانی برای فراهمکردن زیرساختهای عملی و مبتنی بر شواهد، با هدف ساختن ایرانی مدرن و شکوفا.
شهرها صرفاً با تصویب مقررات سختگیرانهتر ساختمانی، بهبود برنامههای اضطراری یا سرمایهگذاری در زیرساختها تابآور نمیشوند. این اقدامات مهماند، اما تابآوری همچنین به چگونگی تصمیمگیری دولتها، نهادها، جوامع محلی و ارائهدهندگان خدمات، هماهنگسازی منابع، آمادگی برای اختلالها و حفظ بهبودها در طول زمان بستگی دارد.
اصول دهگانه برای تابآورسازی شهرها، تدوینشده از سوی دفتر سازمان ملل متحد برای کاهش خطر بلایا (UNDRR)، چارچوبی برای تقویت تابآوری شهری فراهم میآورد. این اصول، حکمرانی، شناخت خطر، تأمین مالی، توسعهٔ شهری، زیستبومها، ظرفیت نهادی و اجتماعی، زیرساختها، واکنش به بلایا و بازسازی پس از آنها را دربر میگیرد. اصول دهگانه که برای پشتیبانی از اجرای «چارچوب سندای برای کاهش خطر بلایا» تدوین شدهاند، همچنین زیربنای کارت امتیازی تابآوری در برابر بلایا برای شهرها متعلق به UNDRR را تشکیل میدهند.
استاندارد مدیریت تغییر، تدوینشده از سوی انجمن متخصصان مدیریت تغییر (ACMP)، دیدگاهی مکمل عرضه میکند. این استاندارد نه جایگزین اصول دهگانه است و نه راهنمایی فنی برای مدیریت خطر بلایا ارائه میدهد؛ بلکه رویکردی ساختارمند برای ارزیابی، برنامهریزی، اجرا و پایدارسازی تغییر فراهم میآورد.
این دو چارچوب، در کنار یکدیگر، به دو پرسش مرتبط پاسخ میدهند: شهرها چه حوزههایی را باید تقویت کنند و تغییرات لازم برای دستیابی به تابآوری پایدار را چگونه باید مدیریت کنند؟
شهرها سیستماند
هر شهر، سیستمی متشکل از سیستمهای بههمپیوسته است. دولت، زیرساختها، خدمات بهداشتی، مسکن، حملونقل، ارتباطات، محیط زیست، کسبوکارها و جوامع محلی پیوسته بر یکدیگر تأثیر میگذارند.
از همین رو، اصول دهگانه را نباید پروژههایی جداگانه یا مراحل متوالی اجرا دانست. هر یک از این اصول میتواند از پنج گروه فرایندی تعریفشده در استاندارد ACMP بهره گیرد: ارزیابی تأثیر تغییر و میزان آمادگی برای آن، تدوین راهبرد مدیریت تغییر، تهیهٔ برنامهٔ مدیریت تغییر، اجرای برنامه و خاتمهدادن به فرایند تغییر. این بهرهگیری میتواند از طریق فرایندهایی مانند تهیهٔ برنامهٔ مشارکت ذینفعان، تدوین راهبرد ارتباطی، ارزیابی خطرهای ناشی از تغییر و فرایندهای متعدد دیگر صورت گیرد. در عین حال، هر یک از این فرایندها نیز میتواند بهطور همزمان از اجرای چند اصل پشتیبانی کند.
نگریستن به تابآوری از این منظر، شهرها را تشویق میکند بهجای پرداختن جداگانه به هر یک از اولویتها، رویکردی یکپارچه در پیش گیرند.
شناخت میزان آمادگی برای تغییر
ایجاد تابآوری غالباً مستلزم آن است که شهرها شیوههای تازهای برای انجام امور برگزینند.
ارزیابی تأثیرات تغییر و میزان آمادگی شهرها برای آن، مستلزم شناخت این مسئله است که سیاستها، سرمایهگذاریها، فناوریها، مسئولیتها و انتظارات عمومی تازه چه تأثیری بر نهادها میگذارند و آیا این نهادها از ظرفیت، فرهنگ سازمانی و رهبری لازم برای سازگاری موفقیتآمیز برخوردارند یا نه.
برای نمونه، تقویت تابآوری زیرساختها ممکن است مستلزم تغییر در فرایندهای تدارکاتی و استانداردهای مهندسی باشد. بهبود تابآوری اجتماعی نیز ممکن است به رویکردهایی تازه برای مشارکتدادن جوامع محلی و اعتمادسازی نیاز داشته باشد.
از راهبرد تا اجرا
راهبرد مدیریت تغییر مشخص میکند که اقدامات مربوط به تابآوری چگونه اداره، هماهنگ، تأمین مالی و ارزیابی شوند.
این راهبرد همچنین کمک میکند اصول دهگانه، بهجای رقابت بر سر منابع محدود، یکدیگر را تقویت کنند.
برای نمونه، زیرساخت تابآور به منابع مالی کافی وابسته است. واکنش مؤثر به وضعیت اضطراری به نهادهای قدرتمند و ظرفیت اجتماعی متکی است. برنامهریزی برای بازسازی نیز ارتباطی نزدیک با حکمرانی و برنامهریزی کاربری زمین دارد.
تدوین برنامهٔ مدیریت تغییر، این راهبرد را با تعیین مسئولیتها، جدولهای زمانی، وابستگیهای متقابل و شاخصهای موفقیت به اقدامی هماهنگ تبدیل میکند.
ممکن است جنبههای مختلف تابآوری ــ مانند زیرساخت، واکنش اضطراری یا بازسازی ــ به برنامههای اجرایی جداگانه نیاز داشته باشند، اما همهٔ آنها باید از رهبری، ارتباطات و هماهنگی منسجمی برخوردار باشند.
تبدیل برنامهها به عمل
تابآوری در مرحلهٔ اجراست که از قلمرو برنامهریزی وارد عرصهٔ عمل میشود.
این مرحله، تخصیص و بهکارگیری منابع، مشارکتدادن جوامع محلی، مدیریت مقاومت در برابر تغییر و نظارت بر پیشرفت را دربر میگیرد.
حفظ شتاب و استمرار کار میتواند بهویژه دشوار باشد، زیرا برنامههای تابآوری غالباً از دورههای سیاسی، وزارتخانهها و سازمانهای دولتی و سطوح مختلف مدیریت فراتر میروند. افزون بر این، ممکن است لازم باشد اجرای این برنامهها همزمان با مقابله با یک وضعیت اضطراری واقعی ادامه یابد.
استاندارد ACMP تغییر را فرایندی تکرارشونده میداند، نه حرکتی خطی. ازاینرو، برنامهها باید همزمان با دگرگونشدن شرایط بازبینی و با اوضاع تازه سازگار شوند.
ایجاد تابآوری بهمثابه فرایندی پیوسته
UNDRR اصول دهگانه را چارچوبی بههمپیوسته برای ایجاد و حفظ تابآوری شهری توصیف میکند. به همین ترتیب، نقشهٔ راه تابآوری در برنامهٔ «تابآورسازی شهرها تا سال ۲۰۳۰» نیز تابآوری را نه دستاوردی یکباره، بلکه سفری پیوسته میداند.
مدیریت تغییر، با یاریرساندن به شهرها برای گذار از تشخیص ضرورت تغییر به ایجاد آمادگی، تدوین راهبردی یکپارچه، اجرای اقداماتی هماهنگ و حفظ ظرفیت نهادی در طول زمان، این رویکرد را تکمیل میکند.
زیرساختها به نگهداری مستمر نیاز دارند. توانمندیها باید بهطور منظم تمرین و آزمایش شوند. دانش نهادی نیز، با وجود جابهجایی و تغییر کارکنان، باید حفظ شود.
بدون توجه و رسیدگی مداوم، دستاوردهای تابآوری ممکن است بهتدریج از میان بروند.
شهر «برایتشور» را در نظر بگیرید؛ شهری ساحلی و خیالی که با سیلابهایی روزافزون روبهروست. رهبران این شهر پنج گروه فرایندی استاندارد ACMP را در ارتباط با اصول مربوط به این وضعیت به کار میگیرند. ارزیابی تأثیر تغییر و میزان آمادگی برای آن ــ در ارتباط با اصل سوم، یعنی تأمین مالی، و اصل هشتم، یعنی زیرساختها ــ مستلزم آن است که مشخص شود کدام ساکنان و تأسیسات خدمات عمومی تحت تأثیر قرار میگیرند و آیا جوامع در معرض خطر آنقدر به مدیریت شهر اعتماد دارند که از انتقال تأسیسات و داراییهای حیاتی حمایت کنند.
تدوین راهبرد ــ در ارتباط با اصل نخست، یعنی حکمرانی ــ بدین معناست که پیش از آغاز فصل توفان توافق شود هنگام وقوع سیلاب چه کسی از جانب شهر سخن میگوید و پیام شهر نیز از پیش هماهنگ شود. سپس برنامهٔ مدیریت تغییر این راهبرد را به برنامهای برای مشارکت ذینفعان و آموزش مشترک تبدیل میکند تا کارکنان خدمات عمومی و نیروهای واکنش اضطراری از برنامهٔ عملیاتی واحدی پیروی کنند؛ موضوعی که با اصل نهم ارتباط دارد.
اجرا به معنای تعدیل و اصلاح شیوههای ارتباط با مردم در هر جایی است که مقاومت پدیدار میشود. خاتمهدادن به فرایند تغییر ــ مرحلهای که بیش از همه نادیده گرفته میشود ــ به معنای واگذاری مسئولیت اجرای دستورالعملهای تازه به سازمان خدمات عمومی و ثبت آن چیزهایی است که موفق بودهاند، تا درسهای آموختهشده بیش از کارکنانی که آنها را آموختهاند دوام بیاورند.
تابآوری پایدار به تغییر پایدار نیاز دارد
استاندارد ACMP الگوی تازهای برای تابآوری شهری معرفی نمیکند؛ بلکه رویکردی برای مدیریت جنبهٔ انسانی تغییراتی عرضه میکند که اجرای مؤثر اصول دهگانه به آنها نیاز دارد.
شهرهای تابآور با یک پروژه یا سرمایهگذاری واحد ساخته نمیشوند. آنها محصول فرایندی مداوم از تغییرات هماهنگاند؛ فرایندی که نهادها و جوامع محلی را قادر میسازد در برابر بحرانها مقاومت کنند، خدمات ضروری را ادامه دهند، بهطور مؤثر بازسازی شوند و در طول زمان پیوسته بهبود یابند. اصول دهگانه دامنهٔ این چالش را تعریف میکنند. مدیریت تغییر به تبدیل این آرمانها به اقداماتی پایدار یاری میرساند.
*دکتر آلن بوستاکیان مدیر امور حرفهای در انجمن متخصصان مدیریت تغییر (ACMP) است و در این سمت، برنامههای اعطای گواهینامه، ارزیابی و تأیید برنامههای آموزشی، استاندارد مدیریت تغییر و راهبرد محتوایی انجمن را هدایت میکند. او دارای مدرک دکتری مدیریت است و عناوین حرفهای «متخصص ارشد مدیریت تغییر» (MCMP) و «متخصص رسمی مدیریت تغییر» (CCMP) را دارد. او همچنین در زمینهٔ مدیریت بحران بر مبنای استاندارد ISO 22361 گواهینامه دارد و دورهٔ آموزش عالی مدیریت اجرایی در حوزهٔ رهبری عمومی را در دانشگاه هاروارد گذرانده است. این دوره زیر نظر رئیس پیشین دفتر وزارت دفاع ایالات متحده و معاون پیشین وزیر دفاع آمریکا در امور دفاع از میهن و امنیت جهانی برگزار شده است. او همچنین دورههای پیشرفتهای را در مؤسسات و دانشگاههای مختلف گذرانده است، از جمله «رهبری تغییر» در مؤسسهٔ فناوری ماساچوست (MIT)، «تسلط بر مدیریت پروژه» در دانشگاه استنفورد، «زنجیرهٔ تأمین» در دانشگاه کمبریج، «مدیریت منابع در بحران» در دانشگاه کلمبیا و «علم دادهها» در دانشگاه جانز هاپکینز. افزون بر این، او در یک برنامهٔ آموزشی متعلق به نیروهای ویژهٔ دریایی ایالات متحده، در زمینهٔ رهبری و تصمیمگیری در شرایط پرفشار، آموزش عالی دیده است. او از تجربهای گسترده در بخشهای دولتی و خصوصی برخوردار است و در دولت انتاریو، شهرداری تورنتو، مؤسسات بزرگ مالی و سازمانهای غیرانتفاعی سمتهای ارشد داشته است. در دوران بحران کوویدـ۱۹، او بهعنوان مدیر ارشد مدیریت تغییر در یکی از طرحهای بزرگ دولتی فعالیت کرد؛ طرحی که یکی از مهمترین مأموریتهای مدیریت بحران، یعنی زنجیرهٔ تأمین تجهیزات حفاظت فردی در سراسر استان، شامل ماسک، ماسکهای تنفسی، دستکش، روپوش و محافظ چشم را بر عهده داشت. او در جریان بحرانی بزرگ و در محیطی پرمخاطره و آکنده از اختلال، فرایند تحول را در چند وزارتخانه هدایت کرد. آلن نویسندهٔ دو کتاب با عنوانهای «مدیر تعالی تغییر» و «بحران ــ بازسازی ــ تغییر» است و مقالاتی در زمینهٔ مدیریت تغییر و مدیریت بحران منتشر کرده است. او در سه سال گذشته، در چارچوب طرحهای سازمانهای غیرانتفاعی، بهصورت داوطلبانه مشاور مدیریت تغییر در تدوین دو برنامهٔ ملی مدیریت بحران نیز بوده است. او همچنین مشاور رسمی حقوق بشر است و آموزشهای خود را نزد یکی از رهبران حقوق بشر، که از سوی دو رئیسجمهور ایالات متحده مورد تقدیر قرار گرفته است، گذرانده است. آلن جایزهٔ سالانهٔ ممتاز خدمات به قربانیان را از وزارت دادستانی کل انتاریوی کانادا دریافت کرده است؛ جایزهای که مشارکتها و خدمات او را در موقعیتهای بحرانی به رسمیت میشناسد. او همچنین عضو کمیتهٔ مدیریت پروژه، برنامه و مجموعهپروژهها در شورای استانداردهای کانادا، یک سازمان فدرال، است.
برگرفته ای از سایت جنبش سکولار دموکراسی ایران، 29 اگوست 2026