حمید آصفی
در تحلیل اقتصاد سیاسی ایران، واژگان کلاسیک کارکرد خود را از دست دادهاند؛ ما با یک «اقتصاد پوششی» روبهرو هستیم. نظامی ساختاریافته که در آن، فقر نه یک عارضه یا بحران معیشتی، بلکه یک «سپر حقوقی» و «ابزار سودآوری» برای طبقهای خاص است.
مصطفی طاهری، عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس، اعلام کرده است که ۷۲ هزار شرکت در کشور، مدیرعامل یا عضوی از هیئتمدیره دارند که تحت پوشش کمیتهء امداد هستند.
این پدیده، یک خطای اداری یا تصادف آماری نیست؛ این «مهندسیِ معکوسِ معیشت» است؛ فرآیندی که در آن ثروتهای بادآورده در سایه فقرِ سازمان یافته پنهان میشوند تا از مالیات، نظارت و پاسخگویی بگریزند.
استاد کمال اطهاری در کالبدشکافی ساختار توسعه ایران، با واژهی «فئودالیسمِ رانتی» به بازخوانی این وضعیت میپردازد؛ نظامی که در آن به جای انباشت سرمایه از طریق تولید و ارزشآفرینی، «انباشتِ غارتی» از مجرای تصاحب فضا و توزیع رانت صورت میگیرد. در این مدل، ارزش اضافی حاصلِ کارآمدی نیست، بلکه محصولِ نزدیکی به کانونهای قدرت است.
ستون دوم این خیمه غارت، نهادهای مالی موازی هستند. هادی خانی، معاون وزیر اقتصاد و رئیس مرکز اطلاعات مالی، اعلام کرده است که از حدود ۶۵۰۰ صندوق قرضالحسنه شناساییشده، تنها ۲۴۰۰ صندوق مجوز دارند و حدود ۴ هزار صندوق فاقد مجوزند.
این رقم فراتر از قانونگریزیِ خُرد است؛ این وضعیت، نشاندهنده شکلگیری یک «دولتِ پنهانِ خیریهبنیاد» است. این خیریههای بدون مجوز، بنبستهای تاریکِ مالی هستند که مأموریتشان شستشوی داراییهای نامشروع و دور زدنِ سیستمهای پایشِ بانکی است. وقتی اخلاق و نیکوکاری، به کانال تطهیر پول بدل میشوند، «خیریه» به شرکت تجاریِ بیمالیاتی تبدیل میشود که وظیفهاش بازتولید فقرِ عمومی و انباشتِ خصوصی است.
این مناسبات، پیوندِ نامقدسِ «پولشوییِ ساختاری» و «فئودالیسمِ مدرن» است. سیستمی که با هویت محرومان شرکت میسازد، با پوشش خیریه پول میشوید و در نهایت، سرمایههای عمومی را بلعیده و به انحصاراتِ قدرت تزریق میکند.
مسئله دیگر «فسادِ در سیستم» نیست؛ مسئله خودِ «سیستمِ فساد» است. این ماشینِ انهدامِ ثروتِ ملی، با رفوگری و جراحیهای ظاهری اصلاح نمیشود؛ تا زمانی که ساختارِ تاریکخانههای مالی و شرکتهای پوششی پابرجاست، فقر بازتولید و رانت نهادینهتر خواهد شد. مهار این غارتِ سازمانیافته، نیازمند فروپاشی پایگاههای رانتی و برچیده شدن بساط این نهادهای غیرپاسخگو است.
برگرفته ای از سایت جنبش سکولار دموکراسی ایران، 7 سپتامبر 2026