نوشتهء «جورجی کانچف» و «سامر سعید»
درآمد ایران از صادرات نفت رو به پایان است؛ زیرا محاصره دریایی آمریکا، ارسال محموله ها از خلیج فارس را خفه کرده و ذخایر نفتی شناور در دریا که خوراک چین را تامین می کردند نیز رو به کاهش گذاشته اند. این وضعیت فشار بیشتری بر اقتصاد آسیب دیده تهران وارد می کند.
بر اساس اطلاعات شرکت ردیابی کشتی ها، «کپلر»، از زمانی که نیروی دریایی آمریکا در اواسط ماه ژوئیه محاصره را دوباره برقرار کرد، هیچ نفت خام ایرانی از خط محاصره عبور نکرده است. ایران همچنان مقادیر اندکی نفت در نفتکش ها بارگیری می کند، اما این محموله ها در داخل خلیج فارس گرفتار مانده اند. در همین حال، حجم نفت خام ایران که پیش از برقراری محاصره در نفتکش های خارج از محدوده آن قرار داشت ــ ذخیره ای که هنوز برای تهران درآمد ایجاد می کند ــ از حدود ۹۰ میلیون بشکه در اواسط ژوئیه به حدود ۲۹ میلیون بشکه کاهش یافته و، به گفته کپلر، ممکن است ماه آینده به پایان برسد. مقام های نفتی کشورهای خلیج فارس، که پیش از تعیین قیمت ماهانه نفت خود بررسی می کنند مشتریانشان چه نوع نفتی خریداری می کنند، گفته اند که نشانه چندانی از خرید و فروش محموله های نفتی ایران نیافته اند.
شش ماه پس از آغاز جنگ، فشار بر صادرات نفت، تهران را از منبع اصلی تامین ارز خارجی خود محروم می کند؛ آن هم در حالی که ارزش ریال ایران سقوط کرده، تورم اوج گرفته و اقتصاد کشور عمیق تر در بحران فرو می رود.
این وضعیت همچنین شرط بندی واشنگتن را به آزمون گذاشته است: اینکه افزایش فشار اقتصادی، ایران را به دادن امتیاز وادار خواهد کرد. اما مقام ها و تحلیلگران کشورهای خلیج فارس هشدار می دهند که تنگ تر شدن حلقه فشار ممکن است، در عوض، ایران را به اقدامات تلافی جویانه بیشتری وادارد. روز شنبه، پس از آنکه ایران به سوی دو ناو جنگی نیروی دریایی آمریکا، از جمله یک ناو هواپیمابر، موشک های بالستیک پرتاب کرد، ایالات متحده سه نفتکش ایرانی را هدف قرار داد.
حامد حسین، اقتصاددان موسسه «کپیتال اکونومیکس»، گفت:
«از این پس، بخش بزرگی از تحولات به میزان فشار اقتصادی بستگی خواهد داشت که حکومت ایران حاضر است برای دستیابی به اهداف نظامی و ژئوپولیتیک خود تحمل کند.»
اسکات بسنت، وزیر خزانه داری آمریکا، روز جمعه با انتشار مطلبی در شبکهء اجتماعی ایکس، از تاثیر این فشارها سخن گفت. او نوشتهء خود را با تصویری به سبک فیلم «آرواره ها» همراه کرده بود که در آن کوسه ای نمودار سقوط صادرات نفت و ارزش پول ایران را می درید.
معمولا حدود یک سوم بودجهء دولت ایران از درآمدهای نفتی تامین می شود. فروش نفت همچنین مستقیما به تامین هزینه های نظامی حکومت کمک می کند. وزارت خزانه داری آمریکا می گوید نیروهای مسلح ایران، از جمله سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، برای فروش نفت خام و تکمیل بودجه خود از شرکت های اختصاصی و شبکه نفتکش های ناوگان سایه استفاده می کنند.
داده های کپلر نشان می دهد که ایران در ماه اوت روزانه ۲۵۵ هزار بشکه نفت در نفتکش های داخل خلیج فارس بارگیری کرده است. این میزان ۸۵ درصد کمتر از میانگین ماه های فوریه تا آوریل بود. بشکه هایی که به تازگی بارگیری شده اند، همچنان در پشت خط محاصره گرفتار مانده و به سوی خریداران حرکت نکرده اند.
تلاش های دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ، در اواسط ژوئن به امضای یک تفاهم نامه میان آمریکا و ایران انجامید. این تفاهم نامه توقف چند هفته ای محاصره را نیز در بر می گرفت و به تهران امکان داد حجم قابل توجهی نفت را برای تحویل در آینده به خارج از کشور منتقل کند. ایران هنوز از درآمد حاصل از همان محموله ها استفاده می کند.
محسن پاک نژاد، وزیر نفت ایران، روز جمعه گفت:
«فرایند فروش نفت و تحویل آن به مشتریان در هزاران کیلومتر دورتر از خلیج فارس و دریای عمان انجام شد.»
اما اکنون این راه نجات نیز در حال از میان رفتن است. کپلر برآورد می کند که با ادامه تحویل روزانه حدود یک میلیون بشکه نفت ــ که بیشتر آن به چین می رود ــ ذخیره نفت ایران بر روی آب تا اواسط ماه اکتبر تمام خواهد شد. همچنین احتمالا دریافت پول محموله هایی که پیش تر تحویل داده شده اند تا اواسط دسامبر پایان خواهد یافت.
حتی دریافت همین پول ها نیز ممکن است دشوارتر شود. تحریم های اعمال شده در چارچوب کارزار جدید فشار اقتصادی واشنگتن، بانک ها و دیگر مجراهای مالی تسهیل کننده معاملات ایران را هدف قرار داده اند.
به گفتهء مقام های انرژی کشورهای خلیج فارس، برخی خریداران چینی به نفت خام عربستان سعودی، عراق و امارات متحده عربی روی آورده اند. آنان گفتند در بعضی موارد، به دلیل کمیاب شدن نسبی نفت ایران، اکنون هزینهء خرید آن برای پالایشگاه ها از نفت عرضه شده توسط رقیبان بیشتر است. عراق برای برخی انواع نفت خود تخفیف هایی نزدیک به ۳۰ دلار در هر بشکه پیشنهاد کرده است. نفت خام برنت روز دوشنبه در حدود بشکه ای ۹۷ دلار معامله می شد.
محاصره همچنین ایران را مجبور کرده است بخشی از تولید خود را کاهش دهد. همایون فلکشاهی، مدیر بخش تحلیل نفت خام در کپلر، گفت افزایش نیافتن قابل توجه ذخایر نفتی نشان می دهد که ایران میزان تولید خود را به سطح نیازهای داخلی کشور نزدیک کرده است.
این وضعیت نشان می دهد سناریویی که تحلیلگران در جریان نخستین محاصره در بهار امسال پیش بینی کرده بودند، اکنون در حال تحقق است: ایران ناچار خواهد شد برای جلوگیری از پر شدن کامل مخازن موجود و رسیدن نفت انباشته شده به سقف ظرفیت ذخیره سازی، تولید خود را کاهش دهد.
مسیرهای زمینی نیز کمک چندانی نمی کنند. در مقایسه با صادرات دریایی، تنها مقادیر اندکی نفت را می توان با کامیون یا قطار جابه جا کرد و ایران نیز عمدتا فاقد واگن هایی است که برای حمل نفت خام یا فرآورده های نفتی طراحی شده باشند. فلکشاهی گفت ایران حداکثر می تواند روزانه ۴۰ هزار بشکه نفت با کامیون جابه جا کند؛ مقداری ناچیز در مقایسه با صادرات روزانه نزدیک به دو میلیون بشکه پیش از جنگ. این فشار به صنعت پتروشیمی نیز گسترش یافته است. این بخش، پس از نفت، دومین منبع بزرگ درآمد ارزی ایران است و آن نیز وابستگی شدیدی به صادرات دریایی دارد. بر اساس برآورد کپلر، تا ماه اوت میزان بارگیری محصولات پتروشیمی در مقایسه با اوایل سال ۲۰۲۶ حدود دو سوم کاهش یافته بود.
در مقابل، دیگر تولیدکنندگان خلیج فارس با وجود ادامهء درگیری توانسته اند حجم قابل توجهی از صادرات خود را حفظ کنند. آمریکا کاروان های دریایی را در عبور از تنگهء هرمز هدایت کرده و عربستان سعودی و امارات متحده عربی نیز نفت بیشتری را از طریق خطوط لوله ای منتقل کرده اند که از این آبراه عبور نمی کنند.
فشار بر صادرات ایران، بحران اقتصادی را در کشوری عمیق تر می کند که نرخ رسمی تورم سالانه آن بیش از ۸۰ درصد است. صندوق بین المللی پول پیش بینی کرده است اقتصاد ایران امسال ۵٫۴ درصد کوچک شود؛ شدیدترین انقباض اقتصادی این کشور از دههء ۱۹۸۰ تاکنون.
کاهش صادرات، تهران را از ارز خارجی مورد نیاز برای حمایت از ریال و پرداخت هزینهء واردات، از جمله مواد خام مورد نیاز کارخانه ها، محروم می کند. این وضعیت کالاهای وارداتی را گران تر می کند و به تورم دامن می زند. به گفتهء حسین، از زمانی که دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، در ماه اوت کارزار فشار اقتصادی خود را اعلام کرد، ارزش ریال در برابر دلار نزدیک به ۱۵ درصد کاهش یافته است.
تجارت کلی ایران به طور کامل متوقف نشده است. بر اساس گزارش رسانه های ایرانی، حکومت از اواسط ماه مارس تا اواسط اوت نزدیک به ۱۵ میلیارد دلار کالای غیرنفتی صادر کرده است، هرچند ارزش این صادرات از سال گذشته کمتر بوده است.
اما یکی از دروازه های اصلی تجارت ایران اخیرا تنگ تر شده است. مقام های آگاه گفتند تجارت رسمی از طریق امارات متحدهء عربی، پس از آنکه این کشور ماه گذشته اعلام کرد مبادلات مالی و اقتصادی خود را با ایران متوقف خواهد کرد، تا حد زیادی از حرکت ایستاده است؛ اگرچه بخشی از تجارت همچنان از طریق شرکت های پوششی ادامه دارد. مسیرهای تجاری همچنین به سوی ترکیه، عراق، عمان و پاکستان تغییر کرده اند، اما این تغییر بر زمان و هزینه معاملات می افزاید.
مقام ها و تحلیلگران کشورهای خلیج فارس نشانه چندانی نمی بینند که فشار اقتصادی فزاینده، تهران را وادار به عقب نشینی کند. مقام های سعودی می گویند ایران همچنین سلاح، نیرو و حمایت اطلاعاتی بیشتری در اختیار متحدان حوثی خود در یمن قرار می دهد. این امر تهدید علیه کشتی رانی و زیرساخت های عربستان سعودی را افزایش داده و یک گلوگاه دیگر کشتی رانی را نیز در معرض خطر قرار داده است.
الی گرانمایه، کارشناس امور ایران در شورای روابط خارجی اروپا، گفت:
«کارزار آمریکا تاثیر قابل توجهی بر زندگی خانواده های معمولی ایرانی خواهد گذاشت. اما آیا این فشار باعث تسلیم شدن ایران در پای میز مذاکره خواهد شد؟ من در این باره تردیدهای فراوانی دارم. شواهدی که در اختیار داریم نشان می دهد حکومت ایران احتمالا مقاومت خواهد کرد.»
برگرفته ای از سایت جنبش سکولار دموکراسی ایران، 16 سپتامبر 2026