آرشاک شجاعی
در تاریخ ایران، کسانی آمدهاند و ویرانی بهجا گذاشتهاند؛ کسانی هم آمدهاند و کشور را ساختهاند. بعضی سازندگان خوشنام از دنیا رفتهاند و بعضی بدنام. گاهی نیز کسانی که دست به ساختن و دگرگونی زدهاند، بعدها تحقیر شدهاند و دستاوردهاشان از حافظهٔ عمومی کنار رفته است. تاریخ اما با نفرتورزی پاک نمیشود؛ با خواندن و سنجیدن، بهتر فهمیده میشود.
این روزها در بخشی از فضای سیاسی، مخالفت با پهلوی چنان به محور بحث صاحبان ایدلوژی تبدیل شده که گویی خودِ ایران و سرگذشت مردمش به حاشیه رفته است. یا اینکه آیا هرکس با پهلوی مخالف است، الزاماً ایران را فراموش کرده؟ نه؛ مخالفت سیاسی حق هر شهروندی است. اما وقتی مخالفت به انکار پیشاپیشِ هر دستاورد، تحریف گذشته و تمسخر هرکس که نظر دیگری دارد میرسد، باید پرسید: در این میان، منافع ایران کجا ایستاده است؟
دوران پهلوی را نمیتوان با یک جمله داوری کرد. این دوره بخشهایی از تاریخ پرفرازونشیب ایران را دربرمیگیرد: نوسازی دولت و گسترش زیرساختها در دورهٔ رضاشاه، و سپس تغییرات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در دورهٔ محمدرضا شاه. ایران در همان زمان با دگرگونیهای بزرگی در منطقه و جهان روبهرو بود و تحولات داخلیاش نیز از آن فضای جهانی جدا نبود.
در دورهٔ محمدرضا شاه، انقلاب سفید در سال ۱۳۴۱ به همهپرسی گذاشته شد. اصلاحات ارضی، گسترش آموزش و ایجاد سپاه دانش و سپاه بهداشت از جمله برنامههایی بود که جامعه را دگرگون کرد. در حدود سیزده سال پس از آغاز آن برنامه، اصلاحات و طرحهای اجتماعی گسترش یافتند و بر آموزش، بهداشت، مالکیت زمین و جایگاه زنان در جامعه اثر گذاشتند. دربارهٔ شیوهٔ اجرا و پیامدهای این اصلاحات بحثهای جدی وجود دارد؛ اما نادیدهگرفتن اصل این دگرگونیها و سپس ادعای بیطرفی، تاریخنگاری منصفانه نیست.
سرکوب سیاسی، محدودیت آزادیها و اعدامها نیز بخشی از تاریخ آن دوراناند و باید بیپرده دربارهشان نوشت. ثبت این واقعیتها، ثبت تغییرات اجتماعی و دستاوردها را باطل نمیکند؛ همانطور که اشاره به دستاوردها نباید بهانهای برای خاموشکردن نقدها شود. تاریخنگاری یعنی دیدن همهٔ صفحهها، نه پارهکردن صفحاتی که با باور سیاسی ما سازگار نیستند.
این جدال فقط به تاریخ پهلوی محدود نیست. در دوران جنگ سرد، بسیاری از نیروهای سیاسی جهان، از جمله در ایران، تحولات کشورها را از دریچهٔ رقابت اردوگاههای شرق و غرب میدیدند. حزب تودهٔ ایران در فضای سیاسی پس از کنارهگیری رضاشاه شکل گرفت و گرایش مارکسیستی داشت. پیوندهای فکری و سیاسی نیروهای ایرانی با قدرتهای خارجی، از هر سو که بوده، پرسشی جدی پیش میکشد: آیا در بزنگاهها منافع ملی ایران در اولویت قرار داشت یا وفاداری به یک اردوگاه و ایدئولوژی؟
این پرسش امروز هم زنده است. هرگاه کسی پیش از بررسی واقعیتها، هرچه را به نام پهلوی ثبت شده محکوم کند، یا پیش از شنیدن حرف مخالف او را با برچسب از میدان بیرون براند، گفتوگو جای خود را به تعصب داده است. میتوان با سلطنتطلبی مخالف بود و دربارهٔ کارنامهٔ شاهان پهلوی نقدهای جدی داشت. اما تمسخر تجمعها و کوچکشمردن شهروندانی که در آنها شرکت میکنند، پاسخ سیاسی نیست.
وقتی دربارهٔ تجمعی در فرانکفورت یا هر شهر دیگری، بهجای شنیدن پیام شرکتکنندگان، بحث را به تمسخر تعدادشان و ادعای ساختگیبودن جمعیت میکشانیم، صدای آن مردم را بیاعتبار میکنیم. ممکن است دربارهٔ شمار شرکتکنندگان اختلاف باشد؛ این اختلاف باید با شواهد و روشنی بررسی شود، نه با کنایه و تحقیر. شهروندانی که برای بیان خواستهای سیاسی گرد هم آمدهاند، حق دارند جدی گرفته شوند.
هیچکس را صرفاً بهخاطر نقد پهلوی نمیتوان عامل حکومت دانست. اما باید به نتیجهٔ رفتارها هم نگاه کرد: وقتی هر تجمع مخالف حکومت را کوچک، بیاهمیت یا ساختگی جلوه میدهیم، به تضعیف همبستگی مخالفان کمک میکنیم و خوراک تبلیغاتی در اختیار جمهوری اسلامی میگذاریم. این کار، خواسته یا ناخواسته، در مسیر تبلیغات عوامل حکومت قرار میگیرد و به همسویی عملی با آنان میانجامد. نیت هرکس هرچه باشد، اثر چنین رفتاری را نمیتوان نادیده گرفت.
اگر واقعیت را مطابق میل سیاسی خود تعریف کنیم، سرانجام توان دیدن واقعیت جامعه را از دست میدهیم. آنوقت هر صدایی که با باور ما سازگار نباشد، یا انکار میشود یا به تمسخر گرفته میشود. این راه جامعه را پراکندهتر میکند و دست حکومت را برای ادامهٔ سرکوب و تحقیر مردم بازتر میگذارد.
ایران امروز به بحثی نیاز دارد که در آن، موافق و منتقد بتوانند دربارهٔ گذشته حرف بزنند، سند بیاورند و از هم پرسش کنند. تاریخ ملک شخصی هیچ جریان سیاسی نیست و هیچ نام، خاندان یا ایدئولوژیای بالاتر از ایران قرار نمیگیرد.
اگر ایران را دوست داریم، باید تاریخش را با همهٔ کامیابیها و زخمهایش بخوانیم؛ نه برای تقدیس یک دوره و نه برای پاککردن خطاها، بلکه برای فهمیدن اینکه چه ساخته شد، چه ویران شد و چه درسهایی برای آینده داریم. پهلویستیزی وقتی به انکار تاریخ و تحقیر مردم برسد، دیگر نقد سیاسی نیست؛ تعصبی است که صدای بخشی از جامعه را خاموش میکند و ناخواسته به سود جمهوری اسلامی تمام میشود. ایران از همهٔ ما و از همهٔ اختلافهای ما مهمتر تر است.
برگرفته ای از سایت جنبش سکولار دموکراسی ایران، 17 نوامبر 2026

