وصل مجدد اما محدود «اینترنت ملی» و دسترسی بسیار ناچیز و محدود به اینترنت بینالمللی در ایران، بامداد شنبه ۲۷ دی ۱۴۰۴، تنها دقایقی برقرار بود و خیلی زود بار دیگر قطع شد. این رخداد یعنی بیش از ۱۹۰ ساعت خاموشی کامل اینترنت، به یکی از مهمترین محورهای بحث در محافل خبری، اقتصادی و فناوری اطلاعات ایران بدل شده است.
قطع سراسری اینترنت از شامگاه پنجشنبه ۱۸ دیماه همزمان با استقبال گسترده مردم ایران از فراخوان شاهزاده رضا پهلوی آغاز شد. جمهوری اسلامی برای سرکوب معترضان دسترسی کاربران به اینترنت بینالملل و بخش عمدهای از زیرساختهای ارتباطی را به شکلی بیسابقه مسدود کرد. این خاموشی گسترده، بیش از ۸۷ میلیون شهروند ایرانی را عملا از دسترسی آزاد به اطلاعات، خدمات دیجیتال و ارتباطات مجازی محروم کرد.
همزمانی این اقدام با تشدید اعتراضات سراسری و پاسخ گسترده به فراخوان شاهزاده رضا پهلوی، از همان ابتدا روشنگر ابعاد اختلال و خاموشی اینترنت در ایران بود، و با تداوم خاموشی، تصاویر محدود منتشرشده از داخل کشور برخوردهای امنیتی شدید با معترضان را بازگو کرد؛ تصاویری که عمدتا از طریق ارتباطات ماهوارهای یا مسیرهای غیررسمی به خارج از کشور منتقل شدند.
خاموشی اینترنت و تبدیل بحران ارتباطی به بحران معیشتی
در شرایطی که اعتصاب گسترده بازارها در واکنش به تشدید مشکلات اقتصادی جریان داشت، قطعی اینترنت بهسرعت از یک اختلال ارتباطی فراتر رفت و به بحرانی اقتصادی، معیشتی و حتی حیاتی بدل شد. این خاموشی مستقیم و غیرمستقیم زندگی روزمره میلیونها شهروند را تحت تاثیر قرار داده است.
در بخش اقتصاد خرد، اختلال گسترده در خدمات بانکی، از کار افتادن دستگاههای کارتخوان، دشواری تامین مایحتاج اولیه، مشکلات جدی در خرید دارو، اختلال در مراقبتهای درمانی و بیمارستانی و بر هم خوردن روند آموزش و متوقف شدن کسب و کارهای خرد دیجیتال از پیامدهای فوری این وضعیت بود. همزمان، تجارت، کسبوکارها و بخش قابلتوجهی از خدمات عمومی متوقف شد.
کارشناسان اقتصادی تاکید میکنند هر ساعت خاموشی اینترنت به اقتصاد شکننده ایران خسارت وارد میکند، خسارتی که با طولانی شدن زمان قطعی، جبران آن دشوارتر و پرهزینهتر میشود.
پیشینه قطعی اینترنت؛ از آبان ۱۳۹۸ تا «اینترانت پرسرعت»
به گفته تحلیلگران حوزه فناوری اطلاعات، خاموشی بیش از هشتروزه کنونی اینترنت، شدیدتر و هدفمندتر از نمونههای پیشین است. این وضعیت از نظر فنی نیز پیشرفتهتر از قطعی اینترنت در اعتراضات آبان ۱۳۹۸ ارزیابی میشود؛ دورهای که پس از آن، سیاست بومیسازی زیرساختها و توسعه «اینترنت ملی» با شتاب بیشتری دنبال شد.
در این چارچوب، جمهوری اسلامی میکوشد خدمات حیاتی، ازجمله تراکنشهای بانکی، تاکسیهای اینترنتی مانند اسنپ و تپسی و سامانههای خرید مجازی مانند دیجیکالا و علیبابا، بهطور کامل روی سرورهای داخلی میزبانی شوند. هدف اعلامشده این سیاست، ایجاد «استقلال نسبی» در زیرساختهای دیجیتال عنوان شده است؛ رویکردی که به گفته منتقدان، امکان محدودسازی اینترنت بینالمللی را فراهم میکند.
نتیجه این سیاست، شکلگیری وضعیتی موسوم به «اینترانت پرسرعت و اینترنت قطرهچکانی» است؛ دسترسی نسبتا پایدار به خدمات داخلی در کنار محدودیت شدید یا انسداد دسترسی عمومی به سامانهها و بسترهای مجازی جهانی.
رسانهها و «فهرست سفید» دسترسی
در طول روزهای خاموشی، تقریبا تمامی رسانههای مستقل، محلی و فراگیر در داخل کشور از کار افتادهاند. در مقابل، خبرگزاریهای تسنیم، فارس، مهر، ایرنا و صداوسیما به فعالیتشان ادامه دادهاند. برخی کانالهای تلگرامی وابسته به سپاه پاسداران نیز فعالاند. گزارشها همچنین حاکی از آن است که شماری از مدیران و نهادهای عالی حکومتی به اینترنت بینالمللی دسترسی دارند.
رسانههای بینالمللی نیز در این مدت به سازوکار «فهرست سفید» دسترسی در ایران اشاره کردهاند؛ مدلی که به گفته تحلیلگران میتواند امکان محدود نگه داشتن و انزوای جامعه و کنترل جریان اطلاعات را در بلندمدت فراهم کند. این مدل همچنین کارایی ابزارهای دور زدن فیلترینگ را کاهش داده و دسترسی به شبکههای اجتماعی بینالمللی را دشوار یا ناممکن میکند.
اختلال گسترده در شبکه بانکی و پرداخت
بهرغم تلاش نهادهای مسئول برای حفظ حداقلی خدمات، مهمترین ضربه خاموشی اینترنت به شبکه بانکی و پرداخت وارد شده است. از نخستین ساعات قطعی، بسیاری از خدمات مجازی بانکها متوقف شد، شمار زیادی از خودپردازها از دسترس خارج شدند و دستگاههای کارتخوان در مغازهها کار نمیکردند.
انتقال وجه، پرداخت قبضها، خرید مجازی و حتی برخی عملیاتهای حضوری مانند استعلام چک، ساتنا و پایا با اختلال جدی روبهرو شدند. برخی خودپردازها تنها خدمات پایه مانند اعلام موجودی ارائه میدادند یا کاملا غیرفعال بودند. این وضعیت در حالی رخ داد که شبکههای داخلی نیز بدون اتصال پایدار و هماهنگ، کارایی محدودی داشتند.
گزارشهای میدانی هم نشان میدهند شدت مشکلات در شهرهای مختلف ایران متفاوت بوده است. در برخی مناطق، اختلال در زنجیره تامین آرد باعث شد نانواییها فروش را متوقف یا محدود کنند. در بسیاری از محلهها، از چندین فروشگاه مواد غذایی تنها یکی باز بود و کارتخوانها کار نمیکردند. خودپردازهای فعال نیز امکان برداشت محدود داشتند؛ مبالغی که حتی برای تامین یک وعده غذایی هم کافی نبود.
این شرایط نشان داد قطعی اینترنت چگونه میتواند بهسرعت به بحران معیشتی بدل شود. علاوه بر خردهفروشی، میلیونها کسبوکار خانگی و خرد که فعالیت آنها کاملا به اینترنت وابسته است، بهطور کامل متوقف شدند.
برآورد خسارت اقتصادی
برخی برآوردهای منتشرشده در روزهای اخیر تصریح کردهاند که زیان مستقیم قطعی اینترنت در بخش خدمات حدود ۱.۵۶ میلیون دلار در هر ساعت است. بر این اساس، بیش از ۱۹۰ ساعت خاموشی، رقمی نزدیک به ۴۲ هزار میلیارد تومان خسارت مستقیم به این بخش وارد کرده است.
کارشناسان تحلیل میکنند که خسارت غیرمستقیم این قطعی چندین برابر زیان مستقیم است و با تداوم این وضعیت، به شکل تصاعدی افزایش مییابد. این خسارتها در شرایطی به اقتصاد ایران تحمیل شده که کشور با تورم بالا، کسری بودجه، کمبود منابع ارزی و تحریمهای گسترده مواجه است و نرخ ارز به حدود ۱۴۵ هزار تومان رسیده است.
بر اساس برآوردها، مجموع اختلالات اینترنتی در یک سال گذشته دستکم ۱۲.۷ میلیارد دلار به درآمدهای صنعتی و خدماتی ایران آسیب زده است. بخش خدمات، که حدود ۳۹ درصد تولید ناخالص داخلی کشور را تشکیل میدهد، بیشترین خسارت را متحمل شده است.
کسبوکارهای خرد و خانگی؛ توقف میلیونها منبع درآمد
وزیر ارتباطات دولت مسعود پزشکیان پیشتر اعلام کرده بود معیشت بیش از ۱۰ میلیون ایرانی بهطور مستقیم به فضای مجازی وابسته است. این وابستگی در روزهای خاموشی اینترنت، به توقف کامل فروش، قطع ارتباط با مشتریان و صفر شدن درآمد بسیاری از خانوارها منجر شده است.
فرزین فردیس، رئیس سابق کمیسیون نوآوری اقتصادی اتاق بازرگانی تهران، نیز پیشتر اعلام کرده بود یک ماه اختلال اینترنت در جریان اعتراضات سراسری سه سال قبل، ۶۵۱ میلیون دلار خسارت مستقیم و ۸۳۷ میلیون دلار خسارت غیرمستقیم به کسبوکارهای خرد وارد کرده است.
همچنین بر اساس اظهارات عیسی زارعپور، وزیر پیشین ارتباطات، کسبوکارهای مرتبط با اینترنت حدود ۷.۲ درصد تولید ناخالص داخلی ایران را تشکیل میدهند. با استناد به آمار بانک جهانی درباره تولید ناخالص داخلی ایران، زیان روزانه قطعی اینترنت ممکن است به میلیونها دلار برسد.
استارلینک؛ گزینهای محدود و پرهزینه
در پی تشدید خاموشی دیجیتال، دسترسی به اینترنت ماهوارهای استارلینک نیز با محدودیت روبهرو شده است. طبق اطلاعات منتشرشده، تنها ۳۱ نقطه در کشور اتصال فعال به استارلینک دارند که نیمی از آنها در تهران و باقی در استانهای فارس و اصفهان قرار دارند.
اختلال در سیگنالهای موقعیتیابی (جیپیاس)، که از زمان درگیریهای اخیر منطقهای گزارش شده، باعث قطعیهای موضعی و پراکنده در اتصال استارلینک شده است. افزون بر این، استفاده از این سرویس در ایران غیرقانونی اعلام شده و هزینه بالای تجهیزات و اشتراک، دسترسی به آن را برای اکثریت مردم ناممکن کرده است.
به این ترتیب قطعی اینترنت در ایران از یک «تصمیم امنیتی» به یک «هزینه اقتصادی و معیشتی» سنگین برای طبق فرودست و فقیر و همینطور طبقه متوسط جامعه بدل شده و بار اصلی آن بر دوش مردم عادی است، مردمی که همزمان با تورم و بیثباتی قیمتها، و حالا با اختلال در بانکداری، کمبود پول نقد، دشواری تامین نان و دارو و توقف کسبوکارهای خرد و خانگی روبهرو هستند.
در این میان، هر ساعت خاموشی، نه فقط عددی در گزارشهای خسارت، که قسمتی از درآمد روزانه میلیونها نفر را از بین میبرد، بهویژه زنانی که در شهرهای کوچک و حتی روستاها، با فروش تولیداتشان و کسب و کار در شبکههای اجتماعی «خرج زندگی» خود را تامین میکنند و با خاموشی اینترنت نخستین گروهیاند که بیصدا از چرخه درآمد حذف میشوند.
برگرفته ای از سایت ایندیپندنت فارسی،18 ژانویه 2026