بازار روغن خوراکی در ایران طی سه سال گذشته بارها با کمبود، افزایش قیمت و اختلال در توزیع روبهرو شده و هر بار، بحران با وعده مسئولان برای «بازگشت آرامش» موقتا فروکش کرده، اما دوباره با شکلی تازه به بازار بازگشته است. تازهترین گزارشهای میدانی از فروشگاههای زنجیرهای و سوپرمارکتها نشان میدهد برخی انواع روغن خوراکی کمیاب شدهاند و برخی از کالاهای موجود نیز با قیمتهای جدید و بالاتر عرضه میشوند.
براساس دادههای رسمی مرکز آمار ایران، روغن جامد در فروردین ۱۴۰۵ با ثبت بیشاز ۳۷۵ درصد تورم نسبتبه مدت مشابه سال قبل، یکی از رکوردداران افزایش قیمت درمیان اقلام خوراکی بوده است. قیمت این کالا از حدود ۸۱ هزار تومان در فروردین ۱۴۰۴ به بیش از ۳۸۵ هزار تومان در فروردین امسال رسیده است. روغن مایع نیز شرایط مشابهی داشته و با تورم نقطهای بیشاز ۳۰۸ درصد، در رتبه دوم بیشترین رشد قیمت مواد غذایی قرار گرفته است. براساس این آمار، متوسط قیمت یک بطری ۹۰۰ میلیلیتری روغن مایع از حدود ۷۴ هزار تومان به بیش از ۳۰۰ هزار تومان رسیده است.
این جهش قیمتی درحالی رخ میدهد که همچنان گزارشهای متعددی از کمبود روغن در برخی فروشگاهها و توزیع محدود آن منتشر میشود. شاهرخ شریفی، رئیس اتحادیه سوپرمارکت و مواد پروتئینی تهران، کاهش عرضه را ناشی از افزایش تقاضا، مشکلات حملونقل و اختلال در شبکه توزیع دانست و گفت با پیگیریهای انجامشده، روند توزیع دوباره در حال افزایش است. او همچنین رشد هزینه قوطیهای فلزی و بستهبندی را یکی از عوامل فشار بر قیمت کالاهای غذایی عنوان کرد.
با این حال، فعالان بازار و برخی کارشناسان اقتصادی معتقدند بحران روغن در ایران صرفا به مشکلات حملونقل یا افزایش تقاضا محدود نمیشود و ریشه آن در ساختار وابسته و انحصاری این بازار است، ساختاری که به واردات گسترده دانههای روغنی، تخصیص ارز ترجیحی، تمرکز واردات در دست چند شرکت بزرگ و ضعف نظارت بر زنجیره توزیع وابسته است.
کمبودهای تکراری و وابستگی مزمن به واردات
بازار روغن خوراکی از سال ۱۴۰۱ تاکنون چندین بار با شوک قیمتی و کمبود مقطعی مواجه شده است. در هر دوره، مقامهای دولتی دلایل متفاوتی را مطرح کردهاند، از حذف ارز ترجیحی و تغییر نرخ ارز وارداتی گرفته تا جنگ اوکراین، افزایش هزینه بستهبندی، اختلال در حملونقل و حتی خرید هیجانی مردم.
اما بررسی روند سه سال گذشته نشان میدهد بخش عمده بحران ناشی از وابستگی شدید ایران به واردات روغن خام و دانههای روغنی است. تولید داخلی محصولاتی مانند کلزا و سویا پاسخگوی نیاز صنایع غذایی کشور نیست و به همین دلیل هر تغییر در نرخ ارز، تخصیص ارز دولتی یا روند واردات، بهسرعت بازار روغن را دچار التهاب میکند.
در این میان، فعالان صنفی بارها از شیوههای توزیع انتقاد کردهاند. برخی فروشندگان میگویند شرکتهای پخش در دورههای کمبود، روغن را تنها در صورتی به فروشگاهها تحویل میدهند که همزمان کالاهای دیگری نیز خریداری شود، روشی که بسیاری از فعالان بازار آن را نوعی «فروش اجباری» میدانند.
برخی تولیدکنندگان صنایع غذایی نیز معتقدند کاهش عرضه روغن در مقاطع حساس، عملا زمینه را برای افزایش قیمت فراهم میکند. به گفته آنان، این الگو پیشتر در بازار کالاهایی مانند شکر و برنج نیز مشاهده شده بود و طی آن، عرضه بهتدریج کاهش مییابد، نگرانی در بازار شکل میگیرد و سپس افزایش رسمی قیمتها اعلام میشود.
انجمن صنفی صنایع روغن نباتی ایران نیز طی ماههای اخیر بارها درباره رشد هزینههای تولید هشدار داده و اعلام کرده بود قیمت روغن خام، هزینه حملونقل، دستمزد و مواد بستهبندی به میزان قابل توجهی افزایش یافته است. برخی شرکتهای بورسی فعال در صنعت روغن نباتی نیز رسما از افزایش ۱۰ تا ۱۶ درصدی قیمت محصولاتشان خبر دادهاند.
تاثیر بحران روغن تنها به مصرف مستقیم خانوار محدود نمانده و صنایع وابسته را نیز درگیر کرده است. روغن خوراکی یکی از مهمترین مواد اولیه در تولید انواع سس مایونز، سس سالاد و فراوردههای مشابه به شمار میرود و در برخی محصولات سهم روغن نباتی به بیش از ۶۰ درصد فرمول تولید میرسد.
فعالان صنایع غذایی میگویند طی دو سال گذشته هزینه تولید سس مایونز به شکل کمسابقهای افزایش یافته است. علاوه بر روغن، قیمت تخممرغ، سرکه، شکر، مواد بستهبندی و حملونقل نیز بالا رفته و فشار مضاعفی بر کارخانهها وارد کرده است.
آمارهای فروردینماه نشان میدهد قیمت سس مایونز نسبت به سال گذشته بیش از ۱۹۰ درصد رشد داشته است. اکنون قیمت یک شیشه ۴۵۰ گرمی سس مایونز بسته به کارخانه تولیدی آن، بین ۲۴۵ تا ۳۰۰ هزار تومان است، در حالی که سال گذشته همین محصول حدود ۱۴۰ تا ۱۶۰ هزار تومان قیمت داشت.
فعالان این صنعت میگویند در دورههای التهاب بازار، کارخانههای روغن نباتی عرضه روغن مخصوص صنایع را کاهش داده و اولویت را به بازار خردهفروشی میدهند که باعث افت تولید، کاهش تنوع محصولات و افزایش شدید هزینه تمامشده صنایع غذایی میشود.
انحصار واردات و نقش «مافیای دانههای روغنی»
یکی از مهمترین محورهای انتقاد به بازار روغن در ایران، تمرکز واردات دانههای روغنی و روغن خام در دست چند شرکت بزرگ است که منتقدان از آنها با عنوان «مافیای دانههای روغنی» یاد میکنند.
در سالهای گذشته بارها نام برخی خانوادهها و شرکتهای بزرگ واردکننده در گزارشهای رسانهای و اظهارات نمایندگان مجلس مطرح شده است، شرکتهایی که به گفته منتقدان، سهم بزرگی از واردات کالاهای اساسی و دریافت ارز دولتی را در اختیار دارند. در میان این نامها، خانوادههای مدلل، فضلی و پایداری بیش از دیگران مطرح است.
منتقدان میگویند تمرکز واردات در دست چند بازیگر اصلی، بازار روغن را بهشدت غیررقابتی کرده است. در چنین ساختاری، هرگونه کاهش عرضه یا اختلال در واردات ازسوی این شرکتها، بازار را بهسرعت دچار بحران میکند.
دولت و دستگاه قضایی طی سالهای گذشته بارها وعده برخورد با احتکار، اخلال در توزیع و سوءاستفاده از ارز ترجیحی را مطرح کردهاند، اما فعالان بازار میگویند ساختار اصلی بازار تغییر محسوسی نکرده و همان شرکتها همچنان نقش اصلی را در واردات و توزیع روغن خام ایفا میکنند.
برخی کارشناسان اقتصادی معتقدند نبود شفافیت در تخصیص ارز ترجیحی، زمینه شکلگیری رانتهای گسترده را فراهم کرده است. به گفته آنان، تا زمانی که واردات کالاهای اساسی در اختیار تعداد محدودی شرکت باقی بماند، بحرانهای مقطعی کمبود و جهش قیمت نیز ادامه خواهد داشت.
این در حالی است که دولت طی سالهای اخیر بارها از برنامههای توسعه کشت کلزا و سویا و افزایش تولید داخلی دانههای روغنی سخن گفته، اما آمارها نشان میدهد ایران همچنان به واردات بسیار وابسته است و بخش عمده نیاز صنایع غذایی از طریق واردات تامین میشود.
فشار تورم بر سفره خانوارها
تداوم افزایش قیمت روغن و محصولات وابسته در شرایطی رخ میدهد که خانوارهای ایرانی همزمان با تورم گسترده مواد غذایی نیز روبهرو شدهاند. روغن خوراکی که زمانی یکی از کالاهای نسبتا ارزان و ثابت سبد مصرفی بود، اکنون به یکی از اقلام پرهزینه خانوار بدل شده است.
کارشناسان هشدار میدهند با ادامه نوسانات ارزی، کاهش تخصیص ارز ترجیحی و تداوم ساختار انحصاری بازار، احتمال افزایش دوباره قیمت روغن و کالاهای وابسته همچنان وجود دارد. فعالان صنایع غذایی نیز میگویند ادامه این روند به کوچکتر شدن بستهبندیها، کاهش کیفیت برخی محصولات و افت تولید منجر میشود، روندی که ماههای اخیر در بخشی از بازار مواد غذایی مشاهده شده است.
در نهایت، بحران روغن در ایران تنها مشکلی مقطعی در حملونقل یا توزیع نیست، بلکه نشانه ساختار معیوب بازار کالاهای اساسی، وابستگی شدید به واردات، ضعف نظارت، و انحصاری است که سالهاست بر بخش مهمی از امنیت غذایی کشور سایه انداخته است.
برگرفته ای از سایت ایندیپندنت فارسی،10 می 2026