آرشاک شجاعی
نتیجهٔ انتخابات آمریکا خبر مهمی برای واشنگتن بود. دموکرات‌ها کنترل هر دو مجلس کنگره را به دست گرفتند. اما یادداشت این هفته را نمی‌خواهم به این محدود کنم که کدام حزب پیروز شد یا چرا رأی‌دهندگان آمریکایی به جمهوری‌خواهان پشت کردند. نگاه من از زاویهٔ ایران است: این نتیجه و تصمیم‌های ترامپ در جنگ چه اثری بر امید ایرانیانی گذاشت که چشم‌به‌راه تغییر سرنوشت کشورشان بودند؟
برای بخشی از ایرانیانِ مخالف رژیم اسلامی، پیروزی جمهوری‌خواهان و قدرت‌گرفتن نتانیاهو و حزب لیکود در اسرائیل معنایی فراتر از رقابت حزبی داشت. تهدیدهای ترامپ و سخنان نتانیاهو این امید را زنده کرده بود که فشار نظامی سرانجام توان سرکوب و مداخلهٔ منطقه‌ای رژیماسلامی را درهم بشکند و راه را برای تغییر باز کند. نمی‌توان درصد دقیقی از ایرانیانی را که چنین امیدی داشتند اعلام کرد؛ اما در میان مخالفان حکومت، این انتظار و بحث دربارهٔ آن آشکار و قابل‌توجه بود.
از این زاویه، بحثی که قصد ورود به آن را دارم این نیست که چرا جنگ آغاز شد؛ پرسش این است که چرا متوقف شد. در نگاه بسیاری از این ایرانیان، حملات اسرائیل ضعف‌های حکومت را آشکار کرد و فرصتی کم‌نظیر برای تضعیف و شاید سقوط ساختار نظامی و امنیتی آن به وجود آورد. آتش‌بس در چنین لحظه‌ای برای آنان به معنای پایان خطر نبود؛ معنایش این بود که رژیم اسلامی، با وجود ضربه‌هایی که خورده بود، همچنان باقی مانده است. ترامپ از یک سو از تغییر و توافق سخن می‌گفت و از سوی دیگر راه مذاکره با مقام‌های همان نظام را باز گذاشت. آیا نه اینکه فاصلهٔ میان وعده‌های بزرگ و نتیجهٔ نامعلوم، می تواند امید را به سرخوردگی بدل کند؟ و اگر نه، چرا؟
البته منتقدان جنگ روایت دیگری دارند: می‌گویند ادامهٔ جنگ می‌توانست به اقتصاد آمریکا و جهان بیش از این آسیب بزند و در نهایت، به‌جای سقوط رژیم اسلامی، حکومت را در موقعیت دفاع از کشور و بسیج نیروهایش تقویت کند.
این پرسش چالش‌برانگیز و محوری را در برابر منتقدان قرار می‌دهم: اگر ادامهٔ جنگ اقتصاد جهان را به خطر می‌اندازد، چرا ترامپ ترجیح نداد در کوتاه‌مدت کار رژیم اسلامی را یکسره کند؟ آیا واقعاً توان نظامی رژیم اسلامی آن‌قدر است که بتواند در برابر تنها ابرقدرت نظامی جهان بایستد، یا هزینهٔ جنگ و پیامدهای پس از آن، واشنگتن را از دنبال‌کردن چنین هدفی بازداشت؟ برتری نظامی آمریکا لزوماً به معنای تواناییِ تضمین‌شده برای تغییر رژیم نیست؛ اما همین فاصله میان قدرت نظامی و نتیجهٔ سیاسی، نیازمند توضیح است. چه کسی در دولت ترامپ این هزینه‌ها و خطرها را سنجید؟ آیا هدف آمریکا از ابتدا فقط محدودکردن توان هسته‌ای بود؟ و اگر چنین بود، چرا افکار عمومی ایران را به این امید انداختند که سرنوشت رژیم اسلامی در حال تغییر است؟ این پرسش هم تردید دربارهٔ قدرت واقعی رژیم اسلامی را مطرح می‌کند و هم از واشنگتن می‌پرسد چرا وعده‌ها و تهدیدهایش به نتیجه‌ای روشن نرسیدند.
این نگرانی را نمی‌توان نادیده گرفت؛ ادامهٔ جنگ توانست به اقتصاد آمریکا و جهان آسیب بزند. اما از نگاه من، باید میان جنگی بی‌پایان و ادامهٔ جنگ تا شکست رژیم اسلامی تفاوت گذاشت. اگر جنگ ادامه پیدا می‌کرد، رژیم اسلامی شکست می‌خورد و جنگ هم پایان می‌یافت؛ در آن صورت دیگر جنگی باقی نمی‌ماند که اقتصاد آمریکا و جهان را فرسوده کند. آتش‌بس پیش از رسیدن به آن نقطه، بحران را حل نکرد؛ رژیم اسلامی را باقی گذاشت و خطر ادامهٔ درگیری را هم از میان نبرد. پس پرسش فقط این نیست که ادامهٔ جنگ چه هزینه‌ای داشت؛ باید پرسید آتش‌بسِ ناتمام چه هزینه‌هایی برای مردم ایران و اقتصاد جهان باقی گذاشت
آتش‌بس آوریل با میانجی‌گری پاکستان و ساعاتی پیش از ضرب‌الاجل ترامپ اعلام شد؛ ضرب‌الاجلی که تهدید حمله به زیرساخت‌های ایران را هم در بر داشت. متن مشترکی از شروط آن منتشر نشد. چند روز بعد، مذاکرات اسلام‌آباد با حضور هیئت آمریکایی به رهبری جی‌دی ونس، پس از حدود ۲۱ ساعت بدون توافق پایان یافت. این‌ها واقعیت‌های ثبت‌شده‌اند؛ اما این واقعیت‌ها در داخل ایران به‌تنهایی نشان می‌دادند که ادامهٔ جنگ حتماً رژیم اسلامی را ساقط می‌کرد. چه کسی در واشنگتن تصمیم نهایی را گرفت؟ چگونه دولت‌های محوری منطقه با استفاده از لابی وسیع خود در کاخ سفید تأثیرگذار شدند؟
همین فاصله میان آنچه می‌دانیم و آنچه نمی‌دانیم باید موضوع پرسش و بررسی باشد.
پس آیا باید شکست جمهوری‌خواهان را نتیجهٔ ادامهٔ جنگ دانست؟ آتش‌بس جنگ، که به‌خودی‌خود دلیلی بر ادامهٔ جنگ است، چانه‌زنی و لاف‌زنی ۴۷سالهٔ حکومت اسلامی با جهان مدرن را اثبات می‌کند. تفسیر ادامهٔ جنگ در آمریکا طرفدارانی دارد. جی‌دی ونس پس از انتخابات، جنگ و هزینه‌های زندگی را از دلایل باخت حزب خود برشمرد. نظرسنجی اخیر آسوشیتدپرس نیز نشان داد حدود شش نفر از هر ده رأی‌دهنده، تصمیم به اقدام نظامی علیه ایران را اشتباه می‌دانستند؛ در عین حال، فقط حدود یک‌سوم گفته بودند جنگ برای رأی‌شان عامل تعیین‌کننده بوده است و هزینهٔ زندگی و فساد برای افراد بیشتری اهمیت داشت. اما همان نظرسنجی در ابتدای جنگ نشان می‌داد که از هر ده آمریکایی، شش نفر خواهان دورکردن خطر رژیم اسلامی بودند. بنابراین جنگ در سیاست داخلی آمریکا اثر گذاشت، اما نمی‌توان همهٔ نتیجه را به یک علت فروکاست.
از نگاه ایرانیانی که به تغییر حکومت امیدوار بودند، پرسش را می‌توان برعکس مطرح کرد: آیا توقف جنگ و باقی‌ماندن رژیم اسلامی، نه ادامهٔ جنگ، نشانهٔ شکست راهبرد ترامپ بود؟ اگر هدف اعلام‌شده تضعیف جدی حکومت بود، چرا پس از واردآمدن ضربه‌ها، آن هدف نیمه‌تمام ماند؟ آیا توقف جنگ برای جلوگیری از هزینه‌های بیشتر بود، یا نشانهٔ آنکه واشنگتن از ابتدا هدفی محدودتر داشت؟ این‌ها پرسش‌اند، نه حکم قطعی. اما می‌توان با اطمینان گفت ادامهٔ جنگ حتماً به تغییر رژیم می‌انجامید؛ چرا؟ جنایت‌های بی‌شمار حکومت اسلامی علیه مردمش، وضعیت اقتصادی ویران، تورم لجام‌گسیخته، بیکاری روزافزون، فقر، رانت و فساد؛ هر یک از این موارد می‌تواند هر حکومت یا دولتی را سرنگون کند. نمی‌توان از مردمی که امیدشان به نتیجهٔ این جنگ بسته شده بود انتظار داشت آتش‌بس را بی‌هزینه و بی‌پیامد بدانند.
شاید همین‌جا دو گروه از خوانندگان با هم اختلاف کنند: گروهی توقف جنگ را تصمیمی ضروری برای جلوگیری از گسترش فاجعه می‌دانند؛ گروهی دیگر آن را عقب‌نشینی‌ای می‌بینند که به رژیم اسلامی فرصت بازسازی داد. هدف این یادداشت تعیین تکلیف این اختلاف نیست، بلکه طرح پرسشی است که نباید زیر بحث‌های انتخاباتی آمریکا گم شود: وقتی ترامپ از آتش‌بس و مذاکره گفت، مردم ایران چه چیزی به دست آوردند و چه امیدی را از دست دادند؟
در یادداشت آینده می‌توان پرسش بعدی را پی گرفت: چه محاسبات و چه نیروهایی درون دولت آمریکا و میان کشورهای منطقه در تصمیم به آتش‌بس نقش داشتند؟ برای این هفته، پیش‌بینی محتاطانه‌ام این است که شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان فشار بر ترامپ برای مهار جنگ و مذاکره را بیشتر می‌کند؛ اما تا زمانی که رژیم اسلامی پابرجاست، در مقابله با آن تنها زبان زور کارآمد است. آتش‌بس به‌تنهایی نه آزادی می‌آورد و نه تضمین می‌کند که بحران پایان یافته باشد.
هیچ آتش‌بسی نمی‌تواند امید مردمی را که آزادی را انتخاب کرده‌اند خاموش کند. شاید دولت‌ها در محاسبه‌های خود عقب بنشینند و وعده‌ها نیمه‌تمام بمانند؛ اما سرنوشت ایران، در نهایت، به دست مردم رقم خواهد خورد. اگر واشنگتن و تل‌آویو یا هر دولت دیگری در این راه در کنار و همراه ما باشند، یقیناً جشن سرنگونی حکومت اسلامی نزدیک‌تر خواهد شد و مردم آن را در حافظهٔ تاریخی خود ثبت خواهند کرد. مردم آگاه، دلیر و زخم‌خوردهٔ ایران، چون گذشته، به افتخارات خود خواهند رسید؛ بی‌تردید. مردمی که سال‌هاست بهای آزادی را می‌پردازند، هنوز ایستاده‌اند؛ و تا وقتی ایستاده‌اند، آیندهٔ ایران بسته و تسلیم‌شده نیست.
برگرفته ای از سایت جنبش سکولار دموکراسی ایران، 9 نوامبر 2026