دانشمندان از چگونگی به راه افتادن یک واکنش زنجیرهای زیستی و سریع در مغز که در پی لحظات بسیار تکاندهنده یا ترسناک رخ میدهد، پرده برداشتند. [این واکنش] مغز را وادار میکند خاطراتی ماندگار از این لحظات را تثبیت کند و در عین حال اجازه میدهد فعالیتهای معمول روزمره به فراموشی سپرده شوند.
پژوهشگران دانشگاه یوتا دریافتند ساختاری کوچک و بادامیشکل در عمق مغز، موسوم به «آمیگدالا»، در لحظات شوک ناگهانی، خطر یا هیجان، در کنترل ورود اطلاعات به حافظه نقشی حیاتی ایفا میکند.
این مقالهٔ مروری که در مجله «فرانتیرز فور یانگ مایندز» (Frontiers for Young Minds) منتشر شد، نتایج دههها پژوهش آزمایشگاهی و کارآزمایی بالینی روی انسان را گردآوری کرد تا نشان دهد مغز چگونه تجربههای انسان را پالایش میکند.
مغز در حالت عادی، بخش عمده فعالیتهای معمول روزمره را مانند رفتن به فروشگاه برای خریدهای همیشگی، از حافظه حذف میکند تا زیر بار جزئیات کماهمیت قرار نگیرد.
اما هنگامی که اتفاقی شدید یا بهشدت عاطفی رخ میدهد، آمیگدالا فعال میشود و نواحی مجاور مغز را وامیدارد آن لحظه را برای یادآوری در بلندمدت حفظ کنند.
این واکنش زنجیرهای از همان لحظهای که فرد با تهدیدی ناگهانی یا غافلگیری شدیدی روبهرو میشود، آغاز میشود.
غدد فوقکلیوی که بالای کلیهها قرار دارند، آدرنالین را وارد جریان خون میکنند و به این ترتیب ناحیهای از ساقه مغز را تحریک میکنند.
سپس این ناحیه از ساقه مغز، پیامرسانی شیمیایی به نام نوراپینفرین را مستقیماً به آمیگدالا میرساند.
آمیگدالا پس از فعال شدن، خودش نقش مخزن ذخیرهسازی خاطرات را ایفا نمیکند بلکه مانند یک مرکز هشدار داخلی عمل میکند که به هیپوکامپ، ساختاری به شکل اسب دریایی که برای شکلگیری و بازیابی خاطرات ضروری است، فرمان میدهد جزئیات حسی را همزمان با وقوع یک رویداد، ثبت کند.
آمیگدالا با ارسال سیگنالهای الکتریکی و پیامهایی که تولید پروتئین را تحریک میکنند، به هیپوکامپ، ارتباط میان سلولهای مغزی را تقویت میکند.
این [فرایند]، هیپوکامپ را وامیدارد تا تصاویر، صداها، بوها و احساسات جسمانی را از مراکز عصبی مجزا از جمله قشر بینایی، قشر شنوایی و قشر بویایی، گردآوری کند و آنها را برای یادآوری در آینده به یکدیگر پیوند دهد.
پژوهشگران برای آزمایش مستقیم این مدار در انسان، بیماران مبتلا به صرعی را بررسی کردند که پیشتر، به منظور پایش درمانی، الکترودهایی با جراحی در مغز آنها کار گذاشته شده بود.
در جریان آزمایشها، مجموعهای از تصاویر روی صفحه رایانه به شرکتکنندگان نشان داده شد و سپس پزشکان یک پالس الکتریکی بسیار ضعیف و نامحسوس را مستقیماً به آمیگدالا وارد کردند.
هنگامی که روز بعد از بیماران آزمایش گرفته شد، توانایی آنها در شناسایی تصاویری که با تحریک الکتریکی همراه شده بودند، به میزان قابلتوجهی بیشتر از تصاویری بود که بدون این تحریک دیده بودند.
در مقابل، عادتهای حرکتی روزمره مانند بستن بند کفش یا شوت کردن توپ، کاملاً از این سامانه هشدار عاطفی عبور نمیکنند و در عوض به ناحیهای از مغز به نام جسم «مخطط» اتکا دارند.
[توضیح: جسم مخطط یا استریاتوم (striatum) یکی از ساختارهای زیرقشری پیشمغز و از اجزای عقدههای قاعدهای است. این بخش در کنترل و هماهنگی حرکات ارادی، یادگیری مهارتهای حرکتی و شکلگیری عادتها نقش دارد و همچنین در پردازش پاداش، انگیزش، یادگیری تقویتی و ارزیابی ارزش محرکها هنگام تصمیمگیری مشارکت میکند]
پژوهشگران تأکید کردند که یادآوری خاطرات در انسان مانند پخش دوبارهٔ یک فیلم تدویننشده عمل نمیکند.
مغز هنگام بازیابی رویدادی از گذشته، قطعات حسی ذخیرهشده را دوباره به یکدیگر پیوند میدهد و گاهی بخشهای گمشده را بر اساس شرایط و قرائن پیرامونی پر میکند.
ترسیم چگونگی عملکرد این مدار گام بزرگی در پیشرفت شناخت حافظهٔ انسان به شمار میرود و راه را برای درمانهای هدفمند از دست دادن شدید حافظه، زوال عقل و اختلالات مرتبط با آسیبهای روانی هموار میکند.
برگرفته ای از سایت ایندیپندنت فارسی، 19 نوامبر 2026

