اسماعیل نوری علا

در علوم سیاسی مدرن «روند گذار از حکومتی تمامیت خواه و ایدئولوژیک به حکومتی سکولار دموکرات» بصورت یک مسیر تاریخی در نظر گرفته می شود که در داخل هر کشور و سیستم های احتماعی اش با دوران «انباشت نارضایتی پنهان» آغاز شده و به مرحله ای ختم می شود که «دوران انتقال و بازسازی» نام دارد

براستی آنچه که اکنون “انقلاب شیر و خورشید” نام گرفته، از لحاظ گفتمانی، در جستجوی چیست؟ آیا این چیستی را باید صرفاً در وجود شاهزاده رضا پهلوی جستجو کرد، یا آن را در “مجموعه” ای وسیع تر دید که از انقلاب مشروطه تا امروز، بصورتی زیگزاگی اما مداوم، همواره در جامعهء ایران وجود داشته و در بخش عمده ای از آن خاندان پهلوی حاملان تاریخی آن بوده اند؟

امروزه، در خلیج فارس، «وضعیت جنگی» دیگر صرفاً حاصل یک «رویداد» نیست، بلکه پدیدار شدگی یک «وضعیت» است؛ محصول جنگی است که نه اعلام می شود و نه پایان می پذیرد

من فیلم «دکتر نو» (Dr. No) را – که سرسلسلهء فیلم های «دو صفر هفتِ جیمزباندی» محسوب می شود – در اواسط دههء 1340 دیدم. داستان فیلم «دکتر نو» از جایی شروع می‌شد که سازمان اطلاعاتی بریتانیا (MI6) مأمور خود، «جیمز باند»، را به جامائیکا می‌فرستاد تا ماجرای کشته شدن یک مأمور انگلیسی را بررسی کند

دکتر اسماعیل نوری علایکی از «مفاهیم پایه» که در قرن نوزدهم در ادبیات سیاسی جهان شکل گرفت و تا اواسط قرن بیستم هم بر اندیشه ها حاکم بود «استعمار» نام داشت. این مفهوم جهان را به دو دستهٔ عمده تقسیم می‌کرد: کشورهای استعمارگر و کشورهای استعمارشده. و بر اساس همین تقسیم‌بندی، مجموعه‌ای از مفاهیم سیاسی، مبارزات ایدئولوژیک و مواضع نظری پدید آمد که برای دهه‌ها بر فضای سیاسی جهان سایه انداخت. اما در شصت سال اخیر، به‌خصوص پس از جنگ جهانی دوم، شاهد تحول تدریجی این مفهوم بوده‌ایم. کشورهای استعمارزده در آسیا و آفریقا یکی پس از دیگری استقلال یافته و به عضویت سازمان ملل متحد درآمده اند. در نتیجه رابطهٔ میان کشورها نیز دگرگون شده. بطوری که اکنون، بیش از هفتاد سال گذشته از پایان جنگ جهانی دوم و نزدیک به یک ربع قرن از آغاز قرن بیست و یکم، می‌توان با اطمینان گفت که در زمانه ای بسر می بریم که لازم است در راستای درک تعریف برخی مفاهیم نوین در تحلیل‌های سیاسی بکوشیم. 2 در گذشته شاید مهم‌ترین مفهومی که از دل مبارزات ضد استعماری زاده شده و همچون شاه‌کلیدی آرمانی برای حل مشکلات سیاسی مطرح می‌شد مفهوم «استقلال» بود؛ مفهومی که در بسیاری از کشورها حرکات و سکنات رجال سیاسی بر اساس نسبت‌شان با این مفهوم سنجیده می‌شد. مثلاً، در ایران، طرفداران «دکتر محمد مصدق» او را «قهرمان ملی استقلال» می‌دانستند، قهرمانی که با «شیر پیر بریتانیا» درافتاده و صنعت نفت را ملی کرده بود. در مقابل، اعضای حزب توده همان مصدق را دست‌نشاندهٔ بریتانیا معرفی می‌کردند. در عین حال هر دو گروه محمدرضاشاه پهلوی را گوش به فرمان آمریکا می‌دانستند. در این اظهارات اتهام اصلی رجل سیاسی ما دست نشاندگی بیگانه در راستای محو استقلال ایران بود. تمام تجربهٔ نوجوانی من نیز با این واژه درآمیخته بود. شاعران و نویسندگانی همچون به‌آذین، کسرایی و ابتهاج با شور و شوق از اردوگاه سوسیالیسم سخن می‌گفتند. خلیل ملکی و جلال آل احمد هم‌زمان با وابستگی به آمریکا و «نوکری» روسیه مخالفت می‌کردند. انقلاب 1347 نیز، در تبلیغات رسمی، به صورت تلاشی برای دستیابی به استقلال و رهایی از «وابستگی به بیگانه» معرفی می‌شد. واژهٔ «استقلال» از دهان ابوالحسن بنی‌صدر، نخستین رئیس‌جمهور رژيم اسلامی، نمی‌افتاد. دانشجویان خط امام نیز سفارت آمریکا را «لانهٔ جاسوسی» می نامیدند و با چسباندن تکه‌های کاغذهای ریزشدهٔ اسناد سفارت، پرونده‌های «خیانت به استقلال» بسیاری از سرشناسان سیاسی را منتشر می کردند. در سوی دیگر، مخالفان جمهوری اسلامی نیز همیشه موضعی روشن در این زمینه نداشته‌اند. سازمان مجاهدین خلق که سال‌ها در عراقِ دشمن ایران مستقر بود و سپس در کشورهای دیگر پراکنده شد، برای جلب حمایت سیاستمداران غربی تلاش می کرد و می کند. رهبران برخی احزاب قومیتی نیز همواره با سیاستمداران خارجی در تماس بوده‌اند. بازماندهٔ سلسلهٔ پهلوی، شاهزاده رضا پهلوی، نیز در سال‌های طولانی تبعید در انتظار فرصتی بود که بسیاری تصور می‌کردند کلید آن در دست دولت‌های غربی است، حال آنکه تجربهٔ سال‌های اخیر نشان داده است که این کلید در نهایت در جای دیگری پنهان است. 3 برای آشنائی بهتر با این تحولات می‌توان به تغییر مفاهیمی توجه کرد که در طول قرن بیستم جایگزین مفهوم «استعمار» شدند: پس از انقلاب کمونیستی روسیه، مفهوم «اردوگاه» به ادبیات سیاسی راه یافت و جهان به دو بخش «اردوگاه سوسیالیسم» و «اردوگاه امپریالیسم» تقسیم شد. در سوی دیگر، بریتانیا مفهوم «کشورهای مشترک‌المنافع» را مطرح کرد. در این چارچوب، شوروی مرکز اردوگاه سوسیالیسم محسوب می‌شد و بریتانیا نقش هژمونیک را در مجموعهٔ کشورهای مشترک‌المنافع داشت. ایالات متحده در این میان نه یک امپراتوری استعماری کلاسیک بود و نه عضو اصلی یک مشترک‌المنافع. اما جنگ جهانی دوم این کشور را به مرکز معادلات قدرت جهانی کشاند و در برابر اردوگاه سوسیالیستی قرار داد. دوران طولانی جنگ سرد نیز با شکل‌گیری پیمان‌هایی چون ناتو و سنتو همراه شد و جهان عملاً در قالب شبکه‌ای از اتحادهای سیاسی و امنیتی سازمان یافت. با این حال، برای توصیف وضعیت امروز جهان شاید بتوان از استعاره‌ای ساده‌تر و روشنگرتر استفاده کرد: «باشگاه‌ها». در این نگاه، جهان امروز از چند باشگاه بزرگ سیاسی و اقتصادی تشکیل شده است. هر باشگاه دارای مرکزی هژمونیک است و مجموعه‌ای از کشورها به عنوان اعضای آن در چارچوب قواعد مشترک عمل می‌کنند. عضویت در این باشگاه‌ها مزایا و هزینه‌هایی دارد و در کشورهای دموکرات ملت ها و در حکومت های تمامیت خواه هژمونیک رهبری، با توجه به منافع خود، تصمیم می‌گیرند که به کدام باشگاه نزدیک شوند. 4 «باشگاه» صرفاً یک استعارهٔ ادبی نیست بلکه ساختاری واقعی در نظام بین‌الملل امروز است. هر باشگاه جهانی معمولاً سه ویژگی اساسی دارد: نخست، وجود یک قدرت هژمونیک که نقش سازمان ‌دهنده و حافظ قواعد باشگاه را بر عهده دارد؛ دوم، مجموعه‌ای از قواعد سیاسی، اقتصادی یا امنیتی مشترک که اعضاء برای بهره‌مند شدن از مزایای عضویت ناگزیر به رعایت آن‌ها هستند؛ و سوم، شبکه‌ای از منافع متقابل که عضویت در باشگاه را برای کشورهای عضو سودمند می‌سازد. به همین دلیل ملت ها یا حکومت های مسلط بر ملت ها اغلب نه از طریق اجبار مستقیم بلکه از طریق محاسبهٔ منافع خود تصمیم می‌گیرند که به کدام باشگاه نزدیک شوند. برای مثال، اتحادیهٔ اروپا و پیمان ناتو را می‌توان نمونه هائی از باشگاه هائی دانست که حول محور ارزش‌های لیبرال دموکراتیک و اقتصاد بازار شکل گرفته اند. در سوی دیگر، مجموعه‌ای از همکاری‌های اقتصادی و امنیتی پیرامون چین و روسیه نیز در حال شکل دادن نوعی باشگاه رقیب اند که بیشتر بر اصل حاکمیت دولت‌ها و مخالفت با هژمونی غرب تأکید می‌کنند. و بسیاری از کشورها در عمل ناگزیرند جایگاه خود را در میان این باشگاه‌های قدرت تعریف کنند. این نگاه پردهٔ اخلاقی ضخیمی را که در دوران مبارزات ضد استعماری شکل گرفته بود کنار می‌زند و نوعی واقع‌گرایی سیاسی را جایگزین آن می‌کند. در چنین چارچوبی مسئلهء اصلی دیگر صرفاً «استقلال» به معنای کلاسیک آن نیست، بلکه انتخاب آگاهانهء جایگاه یک کشور در نظام پیچیدهء روابط جهانی است. 5 یکی از پیامدهای مهم شکل‌گیری این «باشگاه‌ها» برجسته‌تر شدن نقش ملت‌ها در تعیین سرنوشت کشورهاست. قدرت‌های بزرگ دیگر نمی‌توانند به آسانی شیوه‌های استعمار کلاسیک را به کار گیرند. در عوض می‌کوشند از طریق جلب رضایت ملت‌ها و ایجاد پیوندهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی کشورها را

اخیراً شاهزاده رضا پهلوی طی یادداشتی اعلام داشته اند که «در روزهای اخیر، چند گروه‌ تجزیه‌طلب – که در کارنامهء‌ بعضی از آنها همکاری با خمینی و صدام، هر دو، به چشم می‌خورد- ادعاهایی موهوم و سخیف را دربارهء تمامیت ارضی و یگانگی ملی ایران مطرح کرده‌اند. چنانکه بارها تأکید کرده‌ام، حفظ و دفاع از تمامیت ارضی ایران، اصلی خدشه‌ناپذیر است. ما بر سر یکپارچگی و تمامیت ارضی ایران نه با کسی مذاکره می‌کنیم و نه ذره‌ای از آن کوتاه می‌آییم».

دیروز که عکس تو را در کنار شاهزاده رضا پهلوی دیدم هم یکه خوردم و هم غرق شادمانی شدم. چرا که از یکسو فکر نمی کردم که، آماده برای شنیدن طعنه های این و آن، به این دیدار رفته باشی و، از سوی دیگر، می دانستم که اگر قرار است توفیقی برای ملت ما در خلاصی از شر حکومت اسلامی و رسیدن کم هزینه به حکومتی سکولار دموکرات وجود داشته باشد، راهی جز همکاری با شاهزاده باقی نمانده است.

از جانب مهستان سکولار دموکرات ها، به ایرانیان ساکن همهء کشورهای جهان که در این چند روزه به جهانیان فهماندند که «اکثریت ملت ایران راه آیندهء خود را به رهبری شاهزاده رضا پهلوی انتخاب کرده است. من، بعنوان جزء کوچکی از این مردم متکثر، امروز می خواهم در مورد همان نکته ای صحبت کنم که آگاه و ناآگاه بوسیلهء مخالفان حضور فعال شاهزاده در مبارزه علیه رژيم متحاور و اشغالگر اسلامی بیان می شود.

ایران در آستانهء وضعیتی ایستاده که دیر یا زود می تواند به «گذار سیاسی» بیانجامد. نشانه های فرسایش اقتدار رژیم اسلامی، شکاف در ساختار حکمرانی، و گسترش نارضایتی اجتماعی همگی حکایت از آن دارند که کشور ممکن است وارد مرحله ای شود که در آن خطر اصلی نه استمرار وضع موجود، بلکه احتمال خلاء قدرت باشد

به نظر می رسد که در شرایط فعلی سیاسی، بی راه نیست که خود بپرسیم: «در تنگنای پس از جنگ 12 روزه و کشته شدن حدود 50 تن از سران نظامی و اتمی رژیم، و پناه بردن رهبر انقلاب به سوراخ موش، و نیز در شرایط جهانی کنونی، یعنی در بحبوحهء لشگرکشی امریکا به خلیج فارس و تهدیدهای دائم روانه از هر سو برای سرنگونی حکومت، چرا رهبر جنایتکار رژیم، و البته نه تنها او، تصمیم گرفته اند دست به قتل عام مردم معترض در خیابان های ایران زده