سایه رحیمی
سرانجام، حدود سه سال پس از آنکه موضوع عبور مترو از حریم مسجد عتیق اصفهان خبرساز شد و باستان‌شناسان درباره خطر نابودی این بنای تاریخی هشدار دادند، اکنون گزارش‌ها حاکی از آن است که اداره‌کل میراث فرهنگی اصفهان چراغ سبز احداث مترو در مجاورت این مسجد را صادر کرده و احتمالا این طرح به زودی تصویب خواهد شد.
موضوع عبور مترو از حریم مسجد عتیق اصفهان نخستین‌بار در سال ۱۴۰۱ خبرساز شد. از آن زمان تاکنون، مدیران میراث فرهنگی در واکنش به اعتراض‌های شدید باستان‌شناسان و فعالان میراث فرهنگی، بارها وعده داده‌اند که مانع عبور مترو از حریم این بنای تاریخی و وارد آمدن آسیب به آن خواهند شد. بااین‌حال، اکنون خبرگزاری دولتی ایرنا به نقل از امیر کرم‌زاده، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان، نوشته است که «اجرای این طرح امکان‌پذیر است».
کرم‌زاده مدعی شده است که «استانداردها و الزامات حفاظتی لازم» برای عبور مترو در نظر گرفته خواهد شد و اداره‌کل میراث فرهنگی نیز بر رعایت آن‌ها «نظارت» خواهد کرد. او همچنین گفته است که در تصمیم‌گیری نهایی در جلسه «شورای تخصصی» از دیدگاه‌های کارشناسان برجسته بهره گرفته می‌شود.
ایرنا در گزارش خود به نقل از «برخی کارشناسان» ادعا کرده است که در محدوده عبور خط مترو از نزدیکی مسجد عتیق، لایه‌های باستانی وجود ندارد.
رسانه دولت، نامی از کارشناسانی که مدعی نبود لایه‌های باستان‌شناسی در این محدوده شده‌اند، نبرده است؛ این در حالی است که طی سه سال گذشته، باستان‌شناسان برجسته بارها درباره خطرات عبور مترو از این محدوده، که لایه‌های تاریخی متعلق به دوره‌های مختلف را در خود جای داده است، هشدار داده‌اند.
در یکی از آخرین هشدارها، غلامحسین معماریان، معمار و پژوهشگر، با استناد به تازه‌ترین مطالعات علمی و تخصصی گفت که اجرای خط۲ متروی اصفهان در مسیر فعلی، بیش از ۷۰ بنای ارزشمند تاریخی را متاثر می‌کند و می‌تواند مسجد جامع عتیق و ۴۰ بنای تاریخی دیگر این شهر را در معرض خطر تخریب کامل قرار دهد.
معماریان تاکید کرد که ارتعاشات مداوم ناشی از تردد قطارهای مترو در مجاورت بافت تاریخی اصفهان، می‌تواند به ترک‌خوردگی، آسیب‌های شدید سازه‌ای و در نهایت نابودی تدریجی این آثار منجر شود.
بر اساس مسیر پیشنهادی، خط دو مترو قرار است از عمق ۲۵ متری زمین و با فاصله‌ای کمتر از ۲۰ متر از مسجد جامع عتیق اصفهان عبور کند.
پیشینه باستانی و تاریخی مسجد عتیق
مسجد جامع اصفهان، معروف به مسجد عتیق که برخی آن را موزه معماری ایران نامیده‌اند، یکی از برجسته‌ترین و کهن‌ترین بناهای مذهبی و تاریخی ایران است که پیشینه‌ای بالغ بر هزار سال دارد.
این مسجد که ساخت اولیه آن به دوران خلافت عباسی در قرن دوم هجری بازمی‌گردد، در طول تاریخ، بارها در دوران سلسله‌های مختلف از جمله آل‌بویه، سلجوقیان، ایلخانان، تیموریان و صفویان مرمت شد و توسعه یافت. تداوم این دگرگونی‌ها مسجد را به نمونه‌ای منحصربه‌فرد از سبک‌های متنوع معماری اسلامی در ایران تبدیل کرد.
مسجد جامع اصفهان به لطف داشتن چهار ایوان شاخص با نام‌های صفه استاد، صفه شاگرد، صفه صاحب و صفه درویش، در زمره اولین مساجد چهارایوانی ایران قرار می‌گیرد. این سبک بعدها الگوی ساخت بسیاری از مساجد در ایران و دیگر سرزمین‌های اسلامی شد.
علاوه بر ارزش‌های معماری، مسجد عتیق اصفهان از این جهت اهمیت مضاعف دارد که طبق داده‌های باستان‌شناسی، محدوده پیرامون آن هسته اصلی شکل‌گیری شهر اصفهان بوده است. این مسجد با مساحتی بیش از ۲۰ هزار مترمربع، در سال ۱۳۹۰ به دلیل ارزش تاریخی و هنری کم‌نظیر، در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
به رغم اینکه مسجد عتیق اصفهان واجد ارزش‌های باستانی و تاریخی است، طی سال‌های اخیر به شکل‌های مختلف آماج تهدیدهای گوناگون بوده است که در راس آن‌ها عملیات عمرانی احداث زیرگذر و عبور مترو قرار می‌گیرد.
تظاهر میراث فرهنگی به مخالفت با عبور مترو
طی سه سال اخیر، هر بار که باستان‌شناسان و فعالان میراث فرهنگی درباره مخاطرات عبور مترو از حریم مسجد عتیق هشدار دادند، مدیران شهری و مسئولان میراث فرهنگی ادعا کردند که در عملیات حفاری مترو و احداث ایستگاه مراقبت می‌کنند که آثار تاریخی آسیب نبینند.
با وجود چنین وعده‌هایی، کارشناسان هشدار داده‌اند که عبور قطارهای شهری از حریم آثار تاریخی آن هم در شهرهایی مانند اصفهان که نرخ فرونشست زمین در آن چندین برابر معیارهای جهانی است، این خطر بالقوه را ایجاد می‌کند که در نتیجه لرزش‌ها هنگام احداث و پس از آن، عبور قطارها، به آثار تاریخی آسیب‌های جدی وارد شود.
با این حال، در موضوع مسجد عتیق اصفهان پیچیدگی‌های دیگری هم مطرح است، زیرا علاوه بر ارزش این بنای تاریخی، بقایای باستانی محیط پیرامون آن نیز اهمیت داشت. کمااینکه در جریان گودبرداری زیرگذر امام علی، سفالینه‌های متعددی از دوران اشکانیان گرفته تا دوره معاصر در این منطقه کشف شد، اما میراث فرهنگی حتی ارزش تاریخی این اشیای نویافته را نیز منکر شد و ادعا کرد که این اشیای یافت‌شده در حفاری‌ها مربوط به دوره متاخر قاجار و پهلوی بودند و ارزش تاریخی نداشتند.
در پاسخ به این ادعا، علیرضا جعفری زند، باستان‌شناس اصفهانی، تاکید کرد که محدوده میدان عتیق ركن اصلی شکل‌گیری اصفهان است و وقتی این منطقه با لودر گودبرداری شد، سفال‌های بسیاری از دوره‌های اشكانی و ساسانی به دست آمد.
این حفاری‌ها پس از آن نیز در حالی ادامه یافت که شواهد و بررسی‌های کارشناسان مرمت و میراث فرهنگی نشان داده است نم جداره‌های مسجد جامع عتیق اصفهان از سال‌های گذشته تبدیل به معضل مُزمن و سبب فرسودگی و پوک شدن ملات بین آجرها در برخی نقاط این اثر تاریخی شده است و حتی در گزارش ایرنا نیز اذعان شده که عبور مترو بدون استحکام بخشی می‌تواند خطر آفرین باشد.
پیش‌تر و در خردادماه ۱۴۰۴، ایلنا گزارش داد که پرونده احداث خط ۲ مترو اصفهان به یونسکو ارسال شده تا کارشناسان این نهاد بین‌المللی درباره آن نظر دهند. از این گزارش چنین برمی‌آمد که مدیران شهری و میراث فرهنگی نتوانسته‌اند درباره این پرونده به اتفاق نظر برسند و حکمیت را به یونسکو سپرده‌اند.
حتی مدیر پایگاه میراث ملی و جهانی استان اصفهان نیز گفت که با توجه به جنس سازه آجری مسجد و حساسیت‌های مربوط به آثار ثبت جهانی، مخالفت یونسکو با این طرح محتمل است.
اکنون درحالی‌که گزارش جدیدی از نتیجه بررسی کارشناسی یونسکو منتشر نشده است، مقام‌های وزارت میراث فرهنگی زمزمه‌های تایید عبور مترو از مجاورت مسجد عتیق را آغاز کرده‌اند.
روز هشتم مهرماه، رضا صالحی امیری، وزیر میراث فرهنگی، در بازدید از مسجد جامع عتیق از «تعیین تکلیف» مداخلات خط مترو در محدوده مسجد عتیق سخن گفت اما مدعی شد که این طرح بر اساس «مطالعات تخصصی و با نظر یونسکو» انجام می‌شود.
با وجود این، تنها یک هفته بعد، مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان، شرکت متروی اصفهان را «دارای رتبه یک» توصیف کرد و گفت نتایج مطالعات انجام‌شده از سوی این شرکت در اختیار اداره‌کل میراث فرهنگی قرار گرفته و بر اساس بررسی‌های صورت‌گرفته، مانعی برای اجرای طرح وجود ندارد.
اکنون این پرسش مطرح است که چرا با وجود هشدارهای مکرر باستان‌شناسان برجسته و کارشناسان خبره درباره خطرات عبور مترو از مجاورت مسجد عتیق، تهیه پیوست مطالعاتی این طرح به شرکت مترو سپرده شده و قرار است درباره سرنوشت یکی از ارزشمندترین محوطه‌های باستانی ایران، بر مبنای مطالعات شرکتی تصمیم‌گیری شود که خود ذی‌نفع اجرای پروژه است؟
مجموعه این شواهد، در کنار رویدادهای سه سال گذشته، این گمانه را تقویت می‌کند که عبور مترو از مجاورت هسته اولیه شهر تاریخی اصفهان و حفاری‌های پیرامون آن از همان ابتدا با چراغ سبز میراث فرهنگی پیش رفته است و به‌رغم اینکه مقام‌های میراث فرهنگی در مقاطع مختلف، تظاهر به مخالفت با این طرح کردند، به آن چراغ سبز نشان دادند تا امروز به مرحله تصویب و تصمیم‌گیری نهایی برسد.
برگرفته ای از سایت ایندیپندنت فارسی، 9 اکتبر 2029