یادداشت روز

از زمان آغاز رویارویی نظامی میان اسرائیل، آمریکا و جمهوری اسلامی ایران، تقریباً هیچ استدلالی به اندازه این گزاره در محافل سیاسی، دانشگاهی و رسانه‌ای غرب تکرار نشده است که «ایران نباید به عراق یا افغانستان دیگری تبدیل شود».

در این یادداشت‌ها، اولویت همواره پرداختن به ایران و سرنوشت مردم سرزمین مان بوده و خواهد بود. اما گاه رخدادی در نقطه‌ای دیگر از جهان روی می‌دهد که آثار آن می‌تواند از مرزهای جغرافیایی خود فراتر رود و بر معادلات سیاسی، اقتصادی و امنیتی جهان، و در نتیجه بر ایران، نیز اثر بگذارد

تحولات اخیر خلیج فارس و دریای سرخ، صرف‌نظر از صحت یا نادرستی هر یک از گزارش‌های منتشرشده درباره جزئیات حوادث، نشان می‌دهد که منطقه وارد مرحله‌ای شده است که در آن، امنیت انرژی، امنیت دریانوردی و رقابت قدرت‌های بزرگ به یکدیگر گره خورده‌اند.

وقتی گروهی از جوانان موسوم به «پیرو خط امام» اندکی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ۵۷، سفارت آمریکا در تهران را اشغال کردند، بسیاری متوجه نشدند که این اقدام، عملی بدعت‌گذار برای نهادینه کردن یک نظام سیاسی و یک شیوه رفتاری بود.

مرگ علی خامنه‌ای، صرفاً پایان دوران یک رهبر نبود؛ بلکه می‌تواند آغاز مرحله‌ای تازه در جمهوری اسلامی باشد. بسیاری از تحلیل‌ها بر این موضوع متمرکز شده‌اند که چه کسی جانشین او شده یا چه تغییراتی در ساختار رسمی حکومت رخ داده است. اما به گمان من، مهم‌ترین تحول، نه در رأس هرم قدرت، بلکه در توازن نیروهای درون آن اتفاق افتاده است.

هدف اعلام‌ شدهء آمریکا تغییر حکومت در ایران نیست و آنچه واشنگتن به‌طور رسمی دنبال می‌کند مهار برنامهء هسته‌ای حکومت اسلامی، محدود کردن توان نظامی آن، و واداشتن حکومت به پذیرش یک توافق است

محمدجواد ظریف، وزیر پیشین امور خارجه جمهوری اسلامی، در یادداشتی در نشریه فارین افرز تأکید کرده است که ثبات پایدار در غرب آسیا بدون پذیرش نقش ایران و همکاری کشورهای منطقه امکان‌پذیر نیست.

یکی از مهم‌ترین مباحث در علوم سیاسی معاصر، رابطه میان تهدید خارجی و ثبات داخلی یا بقای حکومت‌ها است. برخلاف برداشت کلاسیک که جنگ را نتیجه تعارض میان دولت‌ها می‌داند، بخش مهمی از ادبیات جدید علوم سیاسی نشان می‌دهد که حکومت‌ها گاه از بحران‌های خارجی برای سرکوب تنش‌های داخلی یا مدیریت بحرانهای ناشی از ناکارآمدی و فقدان مشروعیت بهره می‌گیرند.

نظریه‌ی سیاسی «کنشگران مرزی»، ایده‌ای متعلق به فرهیخته‌ی گرانقدر، «مقصود فراستخواه» است. فراستخواه این نظریه را از حوالی سال‌های ۱۳۸۹ به بعد در آثار و فرصت‌های گوناگونی مطرح ساخته بود. اما دست‌آخر با انتشار کتاب «کنشگران مرزی»، این نظریه را به شکلی منسجم و قابل تحسین سامان داده و در اختیار جامعه‌ی ایران قرار داد.

در روزهایی که آتش جنگ بر فراز ایران سایه افکنده و دامنهء درگیری‌ها هر روز گسترده‌تر می‌شود، طبیعی است که افکار عمومی تنها نگران بمباران‌ها نباشد؛ بلکه از خود بپرسند که هدف نهایی سیاست مداران امریکا از این جنگ چیست؟