یادداشت روز

در جهان امروز، ثروت، قدرت نظامی و منابع طبیعی دیگر تنها عوامل تعیین‌کننده سرنوشت کشورها نیستند. بسیاری از ملت‌ها با منابعی بسیار کمتر از ایران توانسته‌اند به توسعه و ثبات دست یابند و برخی دیگر، با وجود برخورداری از ثروت فراوان، همچنان در بحران و عقب‌ماندگی باقی مانده‌اند

معمولاً برخی از مخالفان شاهزاده رضا پهلوی، هنگامی که با این پرسش روبرو می‌شوند که « پس شما چه کسی را برای رهبری دوران گذار یا پس از آن پیشنهاد می‌کنید؟»، می گویند: «در ایران افراد شایسته‌ی بسیاری هستند که می‌توانند رهبران بهتری باشند» اما وقتی از آن‌ها می‌خواهیم یکی دو تن از این «رهبران» را معرفی کنند، می گویند: «بیشترشان در زندان هستند»، «از ترس حکومت هویت خود را فاش نمی‌کنند» یا «در آن فضای خفقان، کسی جرات معرفی آن‌ها را ندارد».

حملهء نظامی آمریکا و اسرائیل به رژيم اسلامی ایران، که با ادعای جلوگیری از دستیابی حکومت ایران به سلاح هسته‌ای صورت گرفت، یکی از بحث‌برانگیزترین رخدادهای سیاسی در میان ایرانیان داخل و خارج کشور شد.

این روزها دوباره بخشی از رسانه‌ها و فضای مجازی فارسی‌زبان، به‌جای پرداختن به بحران‌های واقعی جامعهء ایران، سرگرم شایعه‌سازی و دخالت در زندگی خصوصی انسان‌ها شده‌اند؛ فضا سازی‌ هایی که، بخش مهمی از آن، آگاهانه و هدفمند، از سوی نهادهای امنیتی و دستگاه تبلیغاتی رژيم اسلامی گسترش و بازتولید می‌شود.

پرسشی که عنوان این مقاله را ساخته همانی است که در هفته‌های اخیر بارها در انتقادات و پرسش های خوانندگان مقالات من مطرح شده و در برخی از آنها، به‌درستی، به تفاوت میان «سلطنت» «پادشاهی‌خواهی» و «پادشاهی مشروطه» اشاره شده است؛ تفاوتی که در نوشتهء پیشینی از من به اندازهء کافی تفکیک نشده بود. از همین‌رو، این یادداشت تلاشی است برای توضیح و اصلاح آن برداشت.

براستی آنچه که اکنون “انقلاب شیر و خورشید” نام گرفته، از لحاظ گفتمانی، در جستجوی چیست؟ آیا این چیستی را باید صرفاً در وجود شاهزاده رضا پهلوی جستجو کرد، یا آن را در “مجموعه” ای وسیع تر دید که از انقلاب مشروطه تا امروز، بصورتی زیگزاگی اما مداوم، همواره در جامعهء ایران وجود داشته و در بخش عمده ای از آن خاندان پهلوی حاملان تاریخی آن بوده اند؟

امروز، روزگار ایران روزگار خوبی نیست. کشوری با آن همه ثروت طبیعی، نیروی انسانی توانمند و تاریخی بزرگ، به جایی رسیده که مردمش زیر فشار فقر، ناامیدی و بلاتکلیفی روزگار می‌گذرانند. بخش مهمی از این وضعیت، نتیجه جنگ‌ها و بحران‌هایی است که رژیم اسلامی بر مردم تحمیل کرد؛ تصمیم‌هایی که سودش برای صاحبان قدرت بود و هزینه‌اش بر دوش ملت افتاد. این جنگ‌ها فقط در میدان نظامی نبود؛ جنگی علیه اقتصاد، رفاه، آرامش روانی و آینده مردم بود. نتیجه‌اش تورم، سقوط ارزش پول ملی، فرار سرمایه، مهاجرت نخبگان و فرسودگی جامعه شد. امروز بسیاری از خانواده‌ها برای ابتدایی‌ترین نیازهای زندگی در تنگنا هستند و آینده‌ای روشن پیش روی خود نمی‌بینند. فقر دیگر فقط یک واژه اقتصادی نیست؛ واقعیتی است که در خانه‌ها دیده می‌شود. پدری که شرمندهء خانواده است، مادری که برای داروی فرزندش درمانده، جوانی که شغلی ندارد و سالمندی که از پس هزینه‌های زندگی برنمی‌آید. این‌ها نشانه‌های جامعه‌ای است که زیر فشار مدیریت ناکارآمد و استبداد خم شده است. بیکاری نیز زخمی عمیق بر پیکر جامعه است. جوانان تحصیل‌کرده‌ای که باید سازندگان آینده باشند، یا در صف مهاجرت ایستاده‌اند یا در انتظار فرصتی که هرگز نمی‌رسد. کارخانه‌ها نیمه‌تعطیل‌اند، سرمایه‌گذاری متوقف شده و اقتصاد کشور در حالت بی‌اعتمادی و رکود به سر می‌برد. از همه تلخ‌تر، قرار دادن مردم در وضعیت انتظار است. انتظار برای آرامش، انتظار برای ثبات، انتظار برای اینترنت، انتظار برای دارو، انتظار برای کاهش قیمت‌ها، انتظار برای فردایی که هر روز دورتر می‌شود. جامعه‌ای که مدام در انتظار نگه داشته شود، به تدریج فرسوده می‌شود. اما تنها حکومت نیست که مردم را ناامید کرده است بخشی از اپوزیسیون نیز درمانده و وامانده مانده است؛ اپوزیسیونی که سال‌ها به مردم وعده داد، از اتحاد سخن گفت، از برنامه و تغییر حرف زد، اما در لحظه‌های حساس نتوانست پشتوانه‌ای واقعی برای مردم باشد. اختلاف‌های بی‌پایان، خودمحوری، پراکندگی و ناتوانی در سازماندهی، باعث شده بخشی از جامعه نسبت به آنان نیز دچار تردید شود. مردم ایران امروز در میانهء دو ناکامی گرفتار شده‌اند: از یک سو حکومتی که توان ادارهء کشور را از دست داده و از سوی دیگر اپوزیسیونی که هنوز نتوانسته اعتماد عمومی را به نیرویی موثر تبدیل کند. این وضعیت، حس تلخ بی‌پناهی سیاسی را در جامعه گسترش داده است. ایران فقط حکومت نیست، فقط اپوزیسیون هم نیست؛ ایران مردمانی دارند که سال‌ها رنج کشیده‌اند و همچنان خواهان زندگی عادی، آزاد و آبرومند هستند.مردم ایران امروز نه فقط از فقر و فشار، بلکه از بلاتکلیفی خسته‌اند. نمی‌دانند چه خواهد شد، چه تصمیمی فردا گرفته می‌شود، چه بحرانی در راه است، و چه هزینه تازه‌ای باید بپردازند. این نااطمینانی، یکی از سنگین‌ترین بارهایی است که بر دوش جامعه گذاشته شده است. از همه تلخ‌تر، قرار دادن مردم در وضعیت انتظار است. انتظار برای تغییر، انتظار برای کار، انتظار برای ثبات، انتظار برای اینترنت آزاد، انتظار برای دارو، انتظار برای روزی که شاید برسد. جامعه‌ای که سال‌ها در انتظار نگه داشته شود، خسته و فرسوده می‌شود. ایران با این اوضاع به کجا خواهد رفت؟ اگر این چرخهء جنگ‌افروزی، استبداد، بی‌برنامگی و قربانی کردن مردم ادامه یابد، کشور بیشتر در فرسایش فرو خواهد رفت. اگر حکومت همچنان بر مسیر سرکوب و بحران اصرار کند و اگر اپوزیسیون نیز از خواب پراکندگی بیدار نشود، کشور هزینه‌های بیشتری خواهد پرداخت. اما اگر نیروهای سیاسی مسئولیت‌پذیر شوند، اگر صدای مردم محور قرار گیرد، اگر اتحاد و برنامه جای خودنمایی و نزاع را بگیرد، هنوز راهی برای نجات وجود دارد. این اراده ملی، عقلانیت، آزادی و پاسخگویی جای آن را بگیرد، ایران هنوز ظرفیت برخاستن دارد. آیندهء ایران روزی نه با شعار، بلکه با اراده ملت و مسئولیت‌پذیری یکایک ما ساخته خواهد شد. آن روز، پایان این فرسایش طولانی خواهد بود برگرفته ای از سایت جنبش سکولار دموکراسی ایران، 4 می 2026

آرشاک شجاعیاین روزها بار دیگر بحث سلطنت در میان بخشی از مخالفان جمهوری اسلامی پررنگ شده است. برای عده‌ای، سلطنت یادآور ثبات، نظم، توسعه و چهره‌ای آشنا در سیاست ایران است. برای گروهی دیگر، نماد بازگشت به گذشته و تکرار ساختاری است که جامعه ایران یک‌بار از آن عبور کرده است. اما شاید مسئله اصلی نه دفاع مطلق از سلطنت باشد و نه نفی احساسی آن؛ بلکه این پرسش مهم‌تر است که آیا آینده ایران را می‌توان تنها در یک قالب سیاسی خلاصه کرد؟ایران امروز، ایران پنجاه سال پیش نیست. جامعه‌ای پیچیده‌تر، باسوادتر، متصل‌تر به جهان و چندصداتر از گذشته شکل گرفته است. نسل جوان ایران مطالباتی دارد که با زبان نوستالژی به‌تنهایی پاسخ داده نمی‌شود. آزادی‌های مدنی، عدالت قضایی، رسانه مستقل، انتخابات آزاد، پاسخ‌گویی حکومت و کرامت شهروندی، خواسته‌هایی هستند که هر نظام سیاسی باید برای آن برنامه روشن داشته باشد؛ چه سلطنت باشد، چه جمهوری، چه هر مدل دیگر.بزرگ‌ترین خطا آن است که تصور کنیم با تغییر نام نظام، همه مشکلات حل می‌شود. تجربه جهان نشان داده است که موفقیت کشورها بیشتر از آنکه به عنوان نظام وابسته باشد، به کیفیت نهادها وابسته است. کشورهایی با نظام سلطنتی موفق وجود دارند، همان‌گونه که جمهوری‌های موفق نیز فراوان‌اند. در مقابل، هم سلطنت‌های ناکارآمد بوده‌اند و هم جمهوری‌های شکست‌خورده. مسئله اصلی، قانون، تفکیک قوا، شفافیت، و احترام به حقوق مردم است.از سوی دیگر، تکیه صرف بر یک نماد سیاسی، خطر حذف دیگر صداها را نیز در پی دارد. ایران کشوری متنوع است؛ از نظر قومی، مذهبی، فرهنگی و فکری. آینده‌ای پایدار زمانی ساخته می‌شود که همه احساس کنند در آن سهم دارند، نه آنکه یک روایت بر همه روایت‌ها غلبه کند. هر پروژه سیاسی که نتواند تکثر جامعه ایران را بپذیرد، دیر یا زود با بحران مشروعیت روبه‌رو خواهد شد. سلطنت‌طلبان اگر می‌خواهند جدی گرفته شوند، باید به‌جای تکیه صرف بر گذشته، درباره آینده سخن بگویند: برنامه اقتصادی چیست؟ رابطه دین و دولت چگونه تعریف می‌شود؟ جایگاه ارتش و نهادهای امنیتی کجاست؟ حقوق اقلیت‌ها چگونه تضمین می‌شود؟ عدالت انتقالی چگونه اجرا خواهد شد؟ پاسخ به این پرسش‌ها مهم‌تر از هر شعار و هر نامی است.در سوی دیگر، مخالفان سلطنت نیز اگر تنها با برچسب‌زنی و واکنش احساسی پاسخ دهند، کمکی به بلوغ سیاسی جامعه نمی‌کنند. جامعه ایران نیازمند گفت‌وگوی بالغ، رقابت برنامه‌ها و سنجش واقع‌بینانه گزینه‌هاست. نه تقدیس گذشته راه‌حل است، نه نفرت از گذشته. به باور من، مسئله امروز ایران بیش از آنکه «سلطنت یا جمهوری» باشد، «استبداد یا آزادی»، «انحصار یا مشارکت»، و «شخص‌محوری یا نهادسازی» است. آینده ایران را نمی‌توان فقط در سلطنت خلاصه کرد، همان‌گونه که نمی‌توان آن را فقط در جمهوری خلاصه کرد. ایران آینده، بیش از هر چیز، به عقلانیت، مدارا و ساختن نهادهایی نیاز دارد که از مردم بزرگ‌تر نباشند، بلکه در خدمت مردم باشند.

رخدادی که این هفته در آلمان اتفاق افتاد، در نگاه نخست، شاید تنها یک حرکت سطحی، هیجانی و کم‌اهمیت به نظر برسد: پرتاب سس گوجه ‌فرنگی به سوی شاهزاده رضا پهلوی.